Asosiy ma’lumotlar

  • Tramp, Si Szinpin va Putinning mumkin bölgan uç tomonlama uçraşuvi ötgan hafta Şenjendagi ATEŞ sammiti doirasida muhokama qilinmoqda
  • Rasmiy tasdiq yöq: Xitoy Taşqi işlar vazirligi «tegişli tomonlar bilan aloqada bölmokdamiz» deydi, Kreml esa «muvofiqlaştiriş» haqida gapiradi
  • Uç tomonlama sammit ğoyasini Putinning özi ötgan oy Tramp bilan telefon suhbatida ilgari surgan; WSJ ma'lumotiça, u Ukrainadagi uruşni tugatişni muhokama qilmoqçi bölgan

Mumkin bölgan uçraşuv haqida nimalar ma'lum

Ötgan hafta Xitoyning Şenjen şahrida bölib ötadigan ATEŞ sammiti doirasida Xitoy, Rossiya va AQŞ rahbarlarining misli kö'rilmagan uçraşuvi bölişi mumkin. Hozirgaça heç bir tomondan rasmiy tasdiq yöq. Xitoy Taşqi işlar vazirligi faqat Pekin «tegişli tomonlar bilan aloqada» ekanini ma'lum qildi, Kreml esa «muvofiqlaştiriş» böyiça iş olib borilayotganini xabar qildi. Eng aniq Donald Tramp gapirdi: uning sö'zlariga kö'ra, u ATEŞ doirasida rejalaştirilgan uçraşuvlardan biri Vladimir Putin va Si Szinpin bilan bölişini «öylaydi».

Rahbarlar nima haqida gaplaşişi mumkinligi noma'lum

Mumkin bölgan muzokaralarning mazmuni hali noma'lum. Uçraşuv ehtimoli haqida jurnalistlarga javob berayotganda Tramp Rossiyadagi Ukraina uruşini tilga olmadi, faqat «İron» va «yadroviy qurolsizlaniş»ni mumkin bölgan mavzular sifatida atadi. Xitoy Taşqi işlar vazirligi muzokaralar mohiyati haqidagi savolga «ma'lumot yöq» deb javob berdi. Şu bilan birga, The Wall Street Journal ma'lumotlariga kö'ra, uç tomonlama sammit ğoyasini ötgan oy Tramp bilan telefon suhbatida ilgari surgan Putin unda Ukrainadagi uruşni tugatişni muhokama qilmoqçi bölgan. OAVda uçraşuv allaqaçon «yangi Yalta» deb atalgan — 1945-yilgi konferensiya bilan öxşatib, garçi sammitning özi haqida rasmiy tasdiqlar yöq.

Pekinning nozik mavqei

Sammit mezboni sifatida Xitoy uçun vaziyat ayniqsa nozik: Pekin Rossiyaning Ukrainadagi uruşi bilan tö'ğridan-tö'ğri boğlanib qolişni va global barqarorlik kuçi obrösini buzişni istamaydi, şu bilan birga YI bilan iqtisodiy munosabatlarni qayta muvozanatlaş ustida işlamoqda. Yevropa taşqi munosabatlar kengaşi (ECFR) eksperti Alisia Bahulska DW ga bergan izohida Pekin mumkin bölgan uç tomonlama uçraşuvdan «aniq xavotirda» ekanini va «Yalta 2.0» ramkining salbiy kö'rinişini tuşunib, bayonotlarda ataylab noaniqlikni saqlab kelayotganini qayd etdi. Uning fikriça, yevropaliklar stol atrofida bölmagan holda Ukrainani muhokama qiliş Xitoy va YI ö'rtasidagi allaqaçon yomonlaşayotgan munosabatlarni «yanada kuçayişiga turtki berişi» mumkin, hatto uç rahbarning oddiy fotosurati ham Xitoy imijiga jiddiy zarba berişi mumkin.

Rossiya-xitoy munosabatlari konteksti

Putin va Si 2012-yildan beri qariyb 40 marta uçraşgan; 2022-yil boşida «çegarasiz» hamkorlik haqidagi bayonotdan sö'ng ikki davlat munosabatlari ön yilliklar içidagi eng çuqur darajada. Avgust oyida e'lon qilingan Amerika-xitoy komissiyasi USCC hisobotida Xitoy Rossiyaning Ukrainadagi uruşini «ta'minlovçi hal qiluvçi omil» deb atalgan: Pekin Moskvaning qaramligini harbiy, texnologik, iqtisodiy va geosiyosiy afzalliklarga aylantirib, rasmiy ittifoq majburiyatlaridan qoçmoqda. Komissiya yordamning çegaralarini ham qayd etdi: çuqur işonçsizlik saqlanib qolmoqda — Rossiya mudofaa kompaniyalari xitoyliklarni intellektual mulkni ö'ğirlaşda ayblamoqda, Pekin esa Moskvaning KXDR bilan yaqinlaşişidan xavotirda; davlatlar yadroviy doktrina böyiça ham ixtilofsiz — Xitoy «birinçi bölib qöllamaslik» siyosatiga amal qiladi, Moskva esa yadroviy tahdidlarni strategiya qismi sifatida işlatadi.

Ekspertlar nima deydi

Berlindagi MERICS katta tahlilçisi Aurelio Insisa DW ga bergan izohida Pekin, hatto uçraşuvni qabul qilişga rozi bölsa ham, uni butun dunyo uçun uç davlat qarori sifatida taqdim etişdan qoçişini hisob qiladi: «G3» narrativi uning Global Janub himoyaçisi obrösini buzardi. U, şuningdek, Xitoy yadroviy qurolsizlanişga qiziqiş bildirmaganini — bunday format aslida çiqadigan yagona dolzarb mavzuni qayd etdi. Insisa bahosiga kö'ra, Moskva va Pekin hamkorligi avvalgi formatda davom etadi: Rossiya energiya va, ehtimol, harbiy texnologiyalarni yetkazadi, Xitoy esa ikki tomonlama qöllaniladigan texnologiyalarni beradi, energiya sotib oladi, diplomatik qoplama va ğarb sanksiyalarini çetlab ö'tiş kanallarini taqdim etib, bunyodda Ukrainadagi uruş borişini «imtiyozli kuzatuv nuqtasi»dan kuzatadi. Strategik işonçsizlik, xususan, Xitoyga iqtisodiy qaramlikdan xavotir Rossiya hamkorlik miqyosini çeklaydi.