Tramp Yevropaning «keng» xavfsizlik arxitekturasi masalasini kötardi: bu nimani anglatadi

Trampning bayonoti va Bryusselning munosabati

Yevropa rahbarlari hozirgaça AQŞ prezidenti Donald Trampning köpgina talablariga kompromissga borib kelgan edi, biroq u rus rasmiy şaxslari bilan suhbatda Yevropa xavfsizlik tizimi mavzusini kötarganini eşitib hayron qoldi. «Bu katta bitim böladi va u Ukrainadan köproq hududni qamrab oladi», — dedi Tramp Oq uyda rus elçisi Kirill Dmitriyev bilan uçraşuvdan söng, şartnoma «butun Yevropani» öz içiga olişi mumkinligini qöşib, lekin bundan nimani tuşunişini aniqlamasdan. Buni Deutsçe Welle yozadi.

Nega «xavfsizlik arxitekturasi» — nozik mavzu

Amerikalik elçi Jared Kuşner Abu-Dabida rus va ukrain vakillari bilan muzokaralarga ketayotib, «kengroq» Yevropa arxitekturasini körib çiqayotganini, Yevropa va Rossiya 30 yildan ortiq vaqt davomida barqaror xavfsizlik tizimini yaratolmaganini ta’kidladi. Yevropa diplomatlari bunday yondaşuvga darhol qarşi çiqdi: tinçlik jarayoni Rossiyaga ta’sir sohasini qaytarib berişi va NATOni zaiflaştirişidan qörqişdi. Yevropa diplomatiyasi rahbari Kaya Kallas ta’kidladi: «Bizda allaqaçon Yevropa xavfsizlik arxitekturasi bor. NATO va Yevropa Ittifoqining öz rollari mavjud. Biz Ukraina şu arxitekturaga integratsiya qilinişiga işonç hosil qilişimiz kerak».

Rossiya tezisi va uning tarixi

Abu-Dabidagi muzokaralarda rus tomoni avval umumyevropa xavfsizlik tuzilmasini muhokama qilişni, söngra uruşning konkret masalalarini körişni xohlayotganini bildirdi. Sovuq uruş tarixçisi Miçael Kimmage bunday ta’riflarni «rus tezislari» va uruşga Moskva kerak bölgan doirani belgilaydigan tarğibot kampaniyasining bir qismi deb atadi. Vladimir Putinni ham öz içiga olgan rus rahbariyati uzoq vaqtdan beri AQŞ va NATO 1990-yillarda alyansni sobiq sovet blokiga kengaytirmaslik haqidagi va’dalarni buzganini ta’kidlab, NATO kengayişini Rossiya heç narsani özgartira olmagan haqoratli holat sifatida baholaydi. Şu bilan birga, 1990-yillarda hatto Rossiyani NATOga a’zo qiliş takliflari ham yangragan edi, nisbiy barqarorlik esa 2008-yilgi Gruziyadagi uruş, 2014-yilda Qrimning anneksiya qilinişi va 2022-yilda Ukrainaga töliq miqyosdagi bosqindan keyin tugadi.

YI Rossiyaga qanday ayblar qöyadi

Yevropa Ittifoqi Rossiyani buzgan asosiy şartnomalarga qayta-qayta işora qildi: BMT Nizomi, hududiy yaxlitlikka qarşi kuç işlatmaslik tamoyilini öz içiga olgan 1975-yilgi Xelsinki akti, Yangi Yevropa uçun Parij xartiyasi, YXHT va 1994-yilgi Budapeşt memorandumiga köra Rossiya, AQŞ va Buyuk Britaniya yadro qurolidan voz keçiş evaziga Ukrainaga xavfsizlik kafolatlarini bergan edi. Xalqaro munosabatlar instituti (Finlyandiya) direktori Hiski Haukkala Rossiyaga diktat yöl qöymaslik kerakligi haqida ogohlantirdi: bu ukrain armiyasini neytrallaştirişga yoki sezilarli qisqartirişga olib kelsa, Ukraina kelajakdagi tajovuzga zaif bölib qoladi va AQŞ yoki Yevropa kafolatlariga töliq qaram bölib qoladi. Uning sözlariga köra, Rossiya «avvalgi tartibni tiklanişiga qiziqmaydi» va boşqa narsani xohlaydi, muzokaralarning öz şakli esa uruş olib borişdir.

Keyingi qadamlar

DW ma’lumotlariga köra, Tramp ma’muriyati tez orada «mavjud yevropa xavfsizlik institutlari» özgarişsiz qolişi yölida işlarni boşladi: Kuşner payşanba kuni keyingi muzokaralar raundi «yevropa hamkorlarimiz» iştirokida bölişini aytdi va undan oldin ukrainlar uçun «ajoyib» uruşdan keyingi reyalar borligini, ularni stol atrofida yevropaliklarsiz tuziş mumkin emasligini aytgan edi. Steve Witkoff bilan birga u Abu-Dabidan söng Moskvaga Putinga uçib bordi, söngra Vladimir Zelenskiy bilan uçraşuv uçun Dublinni töxtatdi. Ba’zi ekspertlar yangi arxitekturaning Rossiyasiz hozirça imkonsizligini işonç va umumiy qaraşning yöqligi bilan izohlaydi; postsovet siyosati böyiça ekspert Balazs Jarabik, aksinça, Rossiya baribir yevropa tizimining bir qismi ekanligini va masala faqat qanday qilib qiyinçilikni kamaytirişda deb hisoblaydi. Juma kuni bir qança yevropa rahbarlari Yevropa xavfsizlik tuzilmasini muhokama qiliş böyiça rus talablarini rad etdi; Germaniya hukumati Ukraina mudofaasini moliyalaştiriş va kelajakdagi tinçlik muzokaralari böyiça yagona pozitsiya işlab çiqiş maqsadida «xohlovçilar koalitsiyasi» uçraşuvini ötkaziş reyasi borligini bildirdi.