VOZ: ölti iqlim çorasiga yiliga 1,6 million hayotni saqlab qoliş imkoniyati bor

VOZ sanab ötgan ölti çora

Jahon soğliqni saqlaş taşkiloti iqlim va tibbiyot sohasidagi ölti çoraning ta’sirini baholagan hisobot e’lon qildi: issiqlik haqida oğohlantiriş tizimlarini joriy etiş, iqlimga çidamli içimlik suvi ta’minoti tizimlari, qö’l yuviş imkoniyatiga ega bölgan asosiy kanalizatsiya va gigiyena, ovqat pişiriş va isitiş uçun tozalroq yoqilği hamda texnologiyalarga ötiş, şuningdek, qazilma yoqilğiga nisbatan samaraliroq narx siyosati. Taşkilotning baholaşiça, bu çoralarni amalga oşiriş yiliga 1,6 million ölimning oldini olişi — ya’ni dunyodagi har qirq ölimdan taxminan bittasini — va trillionlab dollar iqtisodiy hamda fiskal foyda keltirişi mumkin. Buni Euronews yozdi çorşanba, 4-noyabr kuni e’lon qilingan hisobotga havola qilib.

Eng katta ta’sir — qazilma yoqilğidan voz keçişdan

VOZ hisobotiga köra, eng katta samara qazilma yoqilğidan bosqiçma-bosqiç voz keçiş beradi: bu yiliga yurak-qon tomir va başqa yuqumsiz kasalliklar — insult, yurakning işemik kasalligi, öpka saratoni, surunkali obstruktiv öpka kasalligi va astma — hamda yol-transport hodisalari tufayli bir milliondan ortiq erta ölimning oldini olişi va yiliga 5,4 trillion dollar fiskal foyda keltirişi mumkin. Buning uçun VOZ qazilma yoqilği narxlari ularning salomatlik, iqlim va atrof-muhitga ta’sirini aks ettirişini taklif qiladi. Taşkilot hisob-kitoblariga köra, qolgan beş çora har bir sarflangan dollarga örtaça 24,8 dollar foyda keltiradi, past va örta daromadli mamlakatlarda esa samara yana ham yuqori bölişi kutilmoqda, bu salomatlik va iqtisodiyotdagi tengsizlikni qisqartirişga yordam berardi.

Bu çoralarning ortida qanday xavflar bor

Har bir çora ma’lum bir iqlimiy salomatlik xavfiga qaratilgan. Issiqlik haqida oğohlantiriş tizimlari aholini xavfli darajada yuqori haroratlar haqida xabardor qişişi va tegişli çoralarni işga tuşirişi kerak — içimlik rejimi haqida eslatmalar, sovutiladigan xonalarga kiriş imkoniyati va zaif guruhlar bilan işlaş. Toza suvning barqaror manbalari ekstremal ob-havo hodisalari davomida tanqislik va ifloslanişning oldini olişga möljallangan, asosiy gigiyena esa suv orqali yuqadigan infeksiya qoğğatuvçilari bilan aloqani kamaytirişi kerak. Tozalroq energiyaga ötiş xonalardagi havo ifloslanişini va issiqxona gazlari çiqindilarini kamaytiradi hamda, VOZ baholaşiça, nafas oliş infeksiyalari va surunkali yuqumsiz kasalliklar — jumladan, insult, yurakning işemik kasalligi, öpka saratoni va astma — bilan bogğliq ölim va kasalliklarning oldini olişi mumkin.

Muammoning qamrovi va VOZ rahbariyatining pozitsiyasi

Hisobot ma’lumotlariga köra, taxminan 3,6 milliard kişi iqlim özgarişiga yuqori darajada moyil bölgan hududlarda yaşaydi va uning salomatlikka ta’siriga. Qoşimça çoralarsiz, iqlim bilan bogğliq ayrim xavflar — ozuqaviy tanqislik, bezgak, diareya va issiqlik zarbasi — 2030–2050-yillar davomida yiliga 250 ming erta ölimga sabab bölişi taxmin qilinmoqda, 2050-yilga kelib esa iqlim özgarişi yana taxminan 500 million kişini iqlimga sezgir kasalliklar taşuvçilarining ta’siriga duçor qilişi mumkin. VOZ baş direktori Tedros Adhanom Ghebreyesus iqlim inqirozini salomatlik inqirozi deb atadi va uning keltiradigan zararining katta qismi allaqaçon mavjud vositalar orqali oldini oliş mumkinligini aytdi. Uning sözlariga köra, isbotlangan va mavjud çoralar kölamini kengaytiriş millionlab hayotni saqlab qoladi, eng katta foydani esa bunga eng köp muhtoj mamlakatlar oladi, va hukumatlar keyingi iqlim muzokaralari bosqiçiga tayyorgarlik körayotgan bir paytda salomatlikni himoya qiliş iqlim harakatlarining markazida bölişi lozim.