Asosiy ma’lumotlar

  • Signallar atomdan 100 milliard marta kiçik — metrning trilliondan bir milliard uluşi masştabida olingan
  • Signallar atomdan 100 milliard marta kiçik masştabda — metrning taxminan trilliondan bir milliard uluşida olingan
  • Hal qiluvçi rol beqaror b-kvarkka töğri keladi, u bir yarim trilliondan bir soniya yaşaydi
  • 28 davlat LHCb modernizatsiyasini 150 million funt sterlingga tasdiqladi, biroq UKRI Britaniya uluşini qaytarib oldi
  • 28 davlat LHCbni £150 mln evaziga yangilaşga kelişib olgan, biroq UKRI Britaniyaning moliyaviy uluşini qaytarib olgan

Hozirgaça örganilgan eng kiçik masştabdan olingan signallar

Olimlar tabiatning hozirgaça örganilgan eng kiçik masştabi — atomdan 100 milliard marta kiçik bölgan sohadan signallarni qayd etdi. Bu hududni ba'zi fiziklar «zeptokoinot» deb ataydi. Kembrijlik olimlar boşçiligida olib borilgan tadqiqot Şveytsariya-Fransiya çegarasidagi Yevropa yadro tadqiqotlari markazida (CERN) joylaşgan Katta adron kollayderida (LHC) bajarilgan bölib, u yerda atomlarning tarkibini örganiş maqsadida ular töqnaştiriladi. Bu haqda BBC News xabar berdi.

Körinmas narsani «kö'riş» qanday amalga oşiriladi: b-kvarkning roli

Eksperiment usuli — yuqori energiyada töqnaşgan zarralar «parçalari»ni örganişdan iborat. Bunday parçalardan biri — subatomik zarra, b-kvark (beauty quark). U beqaror bölib, atigi bir yarim trilliondan bir soniya yaşaydi, ammo tadqiqotçilar uni boşqa zarralar bilan milliarddan bir trilliondan bir metr masştabidagi özaro ta'sirini qayd etişga muvaffaq böldi. Natijaning ahamiyati şundaki, bir qator nazariyalarga kö'ra, bu masştablarda zarralar kosmosning katta qismini taşkil etuvçi, ammo oddiy moddaga kö'rsatadigan tortişiş ta'siridan taşqari barça jihatdan kö'rinmas bölgan qoronği moddaga nisbatan sezgirroq böladi. Demak, «zeptokoinot»dagi kuzatişlar uni izlaşda va koinot tuzilişining töliqroq nazariyasini yaratişda yordam berişi mumkin.

«Biz eşikkaniqoq qilyapmiz» — va keyin nima böladi

«Biz bu zeptokoinotning eşigini qoqyapmiz», — dedi tahlil ma'lumotlariga rahbarlik qilgan Kembrij universiteti doktori Garri Kliff va endi «u yerda qanday yangi zarralar kutib turganini topiş» üçün kö'proq ma'lumot kerakligini qöşdi. Loyihada iştirok etayotgan 28 davlat LHCb detektorini 150 million funt sterlingga modernizatsiya qilişni tasdiqladi; bu iş yemiriliş çastotasini ön barobar oşirişi kerak. Biroq şu yilning boşida tadqiqotlarni moliyalaştirişga mas'ul UK Researç and Innovation (UKRI) agentligi zarralar fizikasi va astronomiyadagi bir qator boşqa loyihalar, jumladan, Jodrell Bankdagi maşhur Lovell teleskopi ham qisqartirilayotgan bir davrda.

Britaniyalik olimlar üçün oqibatlar

LHCb xalqaro hamkorligiga rahbarlik qiluvçi professor Tim GerşonBBC News muxbiriga qisqartirişlar tufayli Buyuk Britaniyaning tadqiqotdagi töliq iştiroki şubha ostiga tuşayotganini aytdi: «Buyuk Britaniya haqiqatan ham yirik kaşfiyotlarda iştirok etmaslik xavfi ostida qolmoqda», eng katta uzoq muddatli zarar esa yoş olimlarni tayyorlaşdan olinadigan foydani yöqotişdir. Kaşfiyot iştirokçilaridan biri, doktor Meri Riçardson-Slipper karyerasini qayta kö'rib çiqayotganini va «hozir imkoniyatlar kö'proq u yerda» bölgani üçün çet elda işlaş variantini örganayotganini aytdi; uning sözlariga kö'ra, fundamental fizika sohasidagi kö'plab hamkasblari allaqaçon ketib bölgan. Tadqiqotda iştirok etmagan professor Brayn Koks natijani «muhim» deb atadi, biroq qisqartiriş qarorini qoraladi: «Ayni paytda Britaniya ilmiy yetakçiligidan voz keçiş ğaroyib bölardi».

UKRI pozitsiyasi va kontekst

UKRI BBC News muxbiriga CERNning ikkinçi yirik homiysi sifatida — yiliga taxminan 175 million funt sterling miqdoridagi hissa bilan — taşkilotning töliq faol a'zosi bölib qolayotganini ma'lum qildi. Agentlik vakilining sözlariga kö'ra, mustaqil ekspertizadan söng toza energetika, tibbiy tasvirlaş va madaniy meros sohalaridagi loyihalarni öz içiga olgan yangi infratuzilma investitsiyalari portfeli şakllantirildi, biroq moliyalaştiriş üçün arizalar an'anaga kö'ra qöllab-quvvatlaş mumkin bölganidan kö'proq bölib çiqdi. Şu bilan birga, qisqartirişlar ilmiy byudjetning rekord darajadagi umumiy ösişi fonida keçmoqda — BBC naşri e'tiborga olgan ziddiyat aynan şunda: umumiy moliyalaştirişning ösişi zarralar fizikasi va astronomiyadagi alohida loyihalarni qisqartirişdan saqlab qolmayapti.

Qora fon ustida yulduz portlaşiga öxşaş yorqin klaster nur soçib turibdi. Uning ziç yaltiroq markazidan nozik töq sariq va oq çiziqlar tarqalgan bölib, ular orasida kök va binafşa rangli egri-bugri izlar körinadi. Sariq bir nur markazdan, yuqori çapdan pastki öngga qarab diagonal yönalişda ötgan.Rasm manbasi, CERN/Getty Images
Rasm izohi,

Köplab subatomik zarralar atomlarning içki qismlarini töqnaştiriş yöli bilan hosil qilinadi

Qisqa, oqargan soçli va yengil soqoqli bir erkak yon tomondan tasvirlangan, u oq doskaga yozmoqda. U töq kök köylak kiygan va öng qölini kötarib, markerdoskaning yuqori qismi yaqinida uşlab turmoqda. Uning nigohi qalamni kuzatmoqda. Oq sirt ustida xira kök yozuvlar körinadi.Rasm manbasi, Joşua Falcon/BBC
Rasm izohi,

Doktor Garri Kliff tadqiqotda iştirok etayotgan britaniyalik olimlar jamoasidan biri

Uzoq, jingalak qizil soçli va qora közoynakli, tabassumli bir ayol yorqin yoritilgan laboratoriyada turibdi. U qora naqşli jilet ostidan zang rangga yaqin böyinli köylak kiygan. Yonida oq simlari çigallaşgan ilmiy asbob-uskunalar joylaşgan. Fon esa javonlar, kompyuter monitori va noutbuk bilan tölgan.Rasm manbasi, Joşua Falcon/BBC
Rasm izohi,

Doktor Meri Riçardson-Slipper fizika böyiça ilmiy faoliyatini Buyuk Britaniyada davom ettiriş yoki çet elda iş topiş masalasida ikkilanmoqda

DNK spiralining qayta işlangan tasviriYulduzli osmon: Samoviy yöl markaziy qismda körinadi, ufq böylab esa yaşil rangdagi Şimoliy yoruğliklar çözilgan. Oldingi planda qora binoli va oq ustunga olib boradigan zinali observatoriya joylaşgan.