9,2 foizlik ösiş xavf ostida: Efiopiya şimolidagi yangi keskinlaşuv iqtisodiyotga qanday zarba berişi mumkin

Yangi jangovar harakatlar fonida yuqori ösiş

Efiopiya iqtisodiyoti tez sur'atlar bilan ösib bormoqda: Xalqaro valyuta jamğarmasining prognoziga köra, 2025–26-moliyaviy yilda real ösiş 9,2 foizni taşkil etadi. Buni Deutsçe Welleham yozib, mamlakat şimolida qayta boşlangan jangovar harakatlar, tiklanişning yuqori xarajatlari va iqlim sababli hosil muammolari bu tiklanişga tahdid solayotganini qayd etadi. Londondagi moliyaviy tahlilçi Abdulmenan Mohammed DW ga bergan izohida ogohlantirdi: «Agar yirik töqnaşuv yuz bersa [...] joriy iqtisodiy ösiş barqaror bölmaydi».

Tigray uruşining qimmatga tuşgan merosi

2020–2022-yillarda Tigray va Efiopiyaning boşqa hududlarida bölgan uruş katta vayronagarçiliklar qoldirdi: infratuzilma yöq qilindi, biznes işlab çiqariş quvvatlaridan ayrildi, qişloq xöjaligi yerlarining bir qismi işlanmaydigan holatga keldi. Jahon banki kömagidagi zarar va ehtiyojlarni baholaşma'lumotlariga köra, 2020-yil noyabrdan 2021-yil dekabrgaça bölgan davrda Efiopiyaning bir neçta töqnaşuvi oqibatida zarar 22,6 mlrd dollardan oşdi, iqtisodiy yöqotişlar taxminan 6 mlrd dollarni taşkil etdi, tiklaniş va iqtisodiyotni qayta jonlantiriş uçun esa taxminan 19,7 mlrd dollar kerak — bu umumiy moliyalaştiriş ehtiyoji bölib, yillik xarajatlar yoki hozirgi kuçayiş oqibatidagi zarar emas. Tiklaniş rejasi 2023–2028-yillarni qamrab olgan edi, biroq uni töliq moliyalaştiriş va muddatida yakunlaş mumkin bölişi noma'lum. Tahlilçi oqibatlar yanada oğirroq bölganini qöşadi: yöqotilgan işlab çiqariş, yuqori inflyatsiya, valyuta tanqisi, 2022-yilda esa Efiopiya bir qator afrika eksport tovarlarini AQŞga bojsiz kiritişga imkon bergan AGOA amerika qonuniböyiça imtiyozlardan mahrum böldi.

Ösiş bor, lekin muammolar hal etilmagan

2022-yil noyabridagi Pretoriya tinçlik kelişuvi dan söng iqtisodiyot tiklanişni boşladi: MVF ma'lumotlariga köra, ösiş 2022–23-yilda 7,2 foiz, 2023–24-yilda 8,1 foiz, 2024–25-yilda 9,2 foizni taşkil etdi, 2025–26-yilga ham xuddi şunday prognoz berilgan. Asosiy harakatlantiruvçi kuçlar — qişloq xöjaligi, konçilik va elektroenergetika. Yuqori sur'atlar harbiy zarar bilan zid emas: YaIM umumiy işlab çiqarişni ölçaydi va agar töqnaşuv zonalaridan taşqaridagi yirik tarmoqlar össa, ayrim hududlar töqnaşuv oqibatlaridan aziyat çekayotgan bir paytda ham iqtisodiyot ösişi mumkin. Lekin tiklaniş murakkab vazifa bölib qolmoqda, inflyatsiya xonadonlarga bosim ötkazmoqda, 2023-yil oxirida esa Efiopiya yevroobligatsiya böyiça tölovni ötkazib yuborib, defolt e'lon qildi; 2024-yilda işga tuşirilgan MVF dasturidoirasidagi islohotlar iqtisodiyotning tuzilmaviy zaifliklarini bartaraf etişga qaratilgan.

Harbiy xarajatlar rivojlanişga qarşi

Yangi kuçayiş davlat moliyasiga bosimni kuçaytirişi mumkin: hukumatga şaxsiy tarkib, texnika va logistikaga köproq sarflaşga töğri keladi, ayni paytda şikastlangan hududlarda biznes faolligi va soliq tuşumlari pasayişi ehtimoli bor. «Davlat resurslarining katta qismi harbiy xarajatlarga ketadi, aks holda ular infratuzilma, ta'lim va ijtimoiy xizmatlarga yönaltirilardi», — deb ogohlantirdi Abdulmenan Mohammed; ta'sir miqyosi töqnaşuvning davomiyligi va şiddatiga boğliq. Uzoq çöziladigan uruş biznesni investitsiyalarni keçiktirişga, xalqaro kreditorlar va donorlarni esa ehtiyotkorroq harakat qilişga majbur qilişi mumkin. MVF 2025–26-yilda örtaça 11,7 foiz inflyatsiyani prognoz qilmoqda — narxlar ösişda davom etadi, lekin avvalgi yillarga qaraganda sekinroq. Tahlilçi fikriça, kuçayiş inflyatsion bosimni oşiradi: hukumatga köproq içki qarz olişga töğri kelişi mumkin, bu kredit bozorida xususiy biznesni siqib çiqaradi, valyutaga asoslangan harbiy xaridlar esa importçilar uçun zaxiralarni qisqartirib, kursga bosim körsatadi. Biroq DW qayd etganidek, inflyatsiyaning yangi tölqini — bu xavf, lekin muqarrar oqibat emas: köp narsa eksport tuşumlari, pul-kredit siyosati va jahon bozorlariga boğliq.

Kim eng zaif va qöşnilarga foyda bormi?

Xöjalik, turizm va mehmonxona sohasi ayniqsa noqulay ahvolda: janglarning katta qismi dehqonlar işlaydigan qişloq joylarida keçmoqda, dalalar atrofidagi xavfsizlikning yetişmasligi, transport uzilişlari va agromoliyaviy resurslar tanqosi işlab çiqarişga zarba berayotir; bundan taşqari, mamlakatning bir qismi yögingarçilik yetişmasligi va zaif hosil istiqbollaridan aziyat çekmoqda. Turizm esa sayohat ogohlantirişlari va janglar haqidagi xabarlarga sezgir keladi. Qöşni davlatlar haqida gapirsak, kompaniyalar allaqaçon Özbekistondan... ya'ni Efiopiyadan investitsiyalarni çiqarib, ularni masalan Keniyaga köçirayotgani töğrisida aniq ma'lumot yöq; tahlilçining özi ham bu bosqiçda Keniya uçun isbotlanadigan iqtisodiy foyda körmayapti — xavfsizlikdan taşqari, hal qiluvçi rol soliq boşqaruvi, davlat xizmatlari va boşqaruv sifatiga tegişli. DW şuningdek eslatib ötadiki, taxminan 750 ming kişi Efiopiyada Tigraydagi mojaro sababli hali ham içki köçmançi (majburiy köçirilgan) şaxs sifatida qolmoqda.