Asosiy ma’lumotlar
- Kunmin–Monreal ramkaviy dasturining baholangan milliy maqsadlarining yarmidan kamigina reja böyiça boradi; 2030-yilgaça 30 foiz maqsadi bilan soliştirganda quruqlikning taxminan 19 foizi va okeanlarning 10 foizi muhofaza qilinadi.
- Kunmin–Monreal ramka dasturining baholangan milliy maqsadlarining yarmidan kamroq jadval böyiça boradi; 2030-yilga 30% maqsadi bilan quruqlikning taxminan 19% va okeanlarning 10% muhofaza qilinadi.
- Asosiy qarorlar — «global körib çiqiş», moliyalaştiriş va zararli subsidiyalar — sammitning sönggi soatlarida ham hal qilinmagan qolmoqda.
- Kim tölaşi kerakligi bahsli: YI boy rivojlanayotgan iqtisodiyotlarning iştirokini talab qilmoqda, Saudiya Arabistoni va Qatarning qarşi çiqqani xabar qilinadi.
- Kim tölaşi kerakligi bahsli: Yevropa Ittifoqi boy rivojlanayotgan iqtisodiyotlarning iştirokini talab qilmoqda; xabar qilinişiça, Saudiya Arabistoni va Qatar bunga qarşi.
Yerevandagi sammit oraliq natijalarni xulosa qilmoqda
Biologik xilma-xillik böyiça BMT COP17 konferensiyasi ikki haftalik bahs-munozaralardan söng 30-oktabr kuni Yerevanda yakunlanmoqda. 2026-yilgi sammit mohiyatan oldingi yillardagi va'dalarning bajarilişini baholaşga aylandi: delegatlar global tabiat maqsadlariga erişişni tezlaştirişga qaratilgan qarorlar töplami — «Yerevan yöli»ni yakunlaşga harakat qilmoqda. Euronews ma'lumotiga köra, konferensiyaning sönggi soatlarida fan roli, tabiatni muhofaza qiliş moliyalaştirilişi va zararli subsidiyalar masalalari hal qilinmagan holda qolmoqda; Greenpeace International vakilasi Irene Wabiwa 29-oktabr kuni muzokaralardan hozirça «aniq ustuvor yönalişlar» körinmasligini bildirdi.
Muayyan yutuq bor, lekin juda sekin
15-oktabr kuni BMT Boş kotibi António Guterres Kunmin–Monreal ramkaviy dasturi — uni «tabiat uçun Parij kelişuvi» deb ataşadi — böyiça taraqqiyot haqidagi ilk global «State of Biodiversity Action» hisobotini taqdim etdi. Uşbu dastur 2022-yilda COP15da 196 tomon tomonidan qabul qilingan 23 maqsadni qamrab oladi va hozir 2030-yilgaça bölgan yölining örtasiga yetdi. Xulosa: baholangan milliy maqsadlarning yarmidan kamigina reja böyiça boradi. Asosiy «30x30» maqsadi — quruqlik va dengizning 30 foizini muhofaza qiliş — böyiça quruqlik va içki suvlarning atigi 19 foizi, okeanlarning esa 10 foizi himoyalanadi (Protected Planet ma'lumotlar bazasi). BMT Atrof-muhit dasturining (UNEP) 29-oktabr kungi alohida «Nature's comeback» hisoboti quruqdagi ekotizimlarni tiklaş maqsadning deyarli yarmiga yetganini, dengizdagi — 23 foizga, eng tez vayron bölayotgan çuçuk suv ekotizimlari böyiça esa atigi 5 foizga yetganini körsatdi; monitoringdagi böşliqlar tufayli bu raqam, ehtimol, past körsatilgan.
Pul — asosiy tösiq
Tabiat uçun moliyaviy yillik defitsit taxminan 700 mlrd dollar deb baholanadi, 2025-yilgi strategiya esa 2030-yilgaça yiliga kamida 200 mlrd dollar jalb qilişni nazarda tutadi. UNEP ma'lumotiga köra, faqat ekotizimlarni tiklaşga kiritiladigan investitsiyalar yiliga 64 mlrd dollardan 296 mlrd dollargaça, ya'ni tört barobardan ortiq ösişi kerak. Sammitda 1,8 mlrd dollardan ortiq yangi moliyalaştiriş e'lon qilindi, biroq kim tölaşi kerakligi haqidagi bahslar çigal holatga keldi: Yevropa Ittifoqi Fors körfazi davlatlari va Xitoy kabi boy rivojlanayotgan iqtisodiyotlar ham asosan ğarblik taxminan yigirmaga yaqin donor davlatlar safiga qöşilişi kerak deb qaror qilsa, Saudiya Arabistoni va Qatarning bunga qarşi çiqqani xabar qilinadi. Organizmlarning genetik ma'lumotlaridan foydalanadigan kompaniyalar foydasini taqsimlaş uçun tuzilgan Cali jamğarmasi yiliga 1 mlrd dollar yiğişni rejalaştirgan edi, biroq atigi 10 ming dollar atrofida mablağ jalb qildi — tölovlar ixtiyoriy bölib, aynan şu bahs predmetiga aylandi. Yiliga 500 mlrd dollargaça, jumladan qişloq xöjaligi subsidiyalari ham kiradigan zararli subsidiyalarni qisqartirişga bağ'işlangan 18-maqsad böyiça ham kelişmovçiliklar saqlanib qolmoqda.
Fan, konsensus va hal qilinmagan «global körib çiqiş»
COP17ning asosiy kutilayotgan natijasi — orqada qolayotgan majburiyatlarni amaliy harakatlarga aylantiriş böyiça tavsiyalar öz içiga olgan «global körib çiqiş» — bir neça kunlik muhokamalardan söng ham noaniq holatda qoldi. Fransiya delegati AFP muxbiriga anonimlik şarti bilan kiçik bir davlatlar guruhi taraqqiyotni sekinlaştirayotganini aytdi; Saudiya Arabistoni, Rossiya, Argentina va Braziliya tabiat va iqlim inqirozlari örtasidaki boğliqlik haqidaki ikkita ilmiy baholaş xulosalarini hisobga olişga qarşi çiqqani xabar qilinadi. Tanqidçilar COPning konsensus formatini, ya'ni bir neçta davlatga qarorlarni blokirovka qiliş imkonini beradigan tartibni isloh qilişga tobora köproq çaqirmoqda. Alohida bahs Saudiya Arabistoni, Hindiston, Rossiya va Xitoy kabi bir qança davlatlarning IPCCning keyingi hisobotlarini e'lon qilişni keçiktirişga urinişlari atrofida davom etmoqda: oktabr yiğilişi jadvalsiz töxtatildi, muzokaralar dekabrda davom etadi, hisobotlar esa COP31da boşlanadigan Parij kelişuvining ikkinçi Global körib çiqişining asosini taşkil etişi kerak.
Nimalar allaqaçon qabul qilingan
Bahsli bandlar bilan birga, sammitning birinçi haftasida törtta qaror qabul qilindi — bosqinçalik begona turlar, gender tengligi, ekologik ta'lim va ma'lumot almaşinuvi böyiça. Bosqinçalik turlar böyiça qaror erta aniqlaş va tezkor javob berişni kuçaytiriş, ilmiy ma'lumotlar almaşinuvini yaxşilaş hamda moliyalaştiriş va texnologiyalarga kirişni kengaytirişga çaqiradi. Şuningdek, COP17 da qaysi davlat — Panama yoki Ekvador — 2028-yilgi navbatdagi biologik xilma-xillik sammitini ötkazişi haqida qaror kutilgan edi. Şu tariqa, konferensiya yopilişiga qadar ayrim kelişuvlar qayd etildi, biroq naşr paytida «Yerevan yöli»ning markaziy elementlari kelişib bölinmagan qoldi.
