COP17 biologik xilma-xillik muzokaralari qöşimça vaqtga ötdi: asosiy kelişmovçiliklar hal etilmadi

Sammit muddat çegarasida

Yerevanda bölayotgan BMTning COP17 biologik xilma-xilligi sammitidagi muzokaralar juma kuni qöşimça vaqtga ötdi: deyarli ikki haftalik muhokamalar tabiatni tiklaş böyiça global kelişuvni qanday saqlaş masalasida mamlakatlar örtasidagi asosiy kelişmovçiliklarni bartaraf etmadi. Sammit oldidan BMT oğohlantirgan edi: agar mamlakatlar kursni zudlik bilan tuzatmasa, dunyo 2030-yilgi maqsadga — tabiatning buzilişini töxtatiş va uni orqaga qaytarişga — erişa olmaydi. WWF International kuzatuvçisi Guido Broxhoven delegatsiyalar «juda faol işlayotganini», ammo bir qator muhim masalalar hali ham yeçimsiz qolayotganini qayd etgan edi.

Pul va subsidiyalar — asosiy tösiqlar

Markaziy bahs subsidiyalarni isloh qişiş böyiça formulalar atrofida keçmoqda: tabiatga zarar yetkazuvçi faoliyatga, masalan, qazilma yoqilğiga davlat xarajatlarini qisqartiriş majburiyati amalda bajarilmayapti. Ikkinçi nizo — tabiatni muhofaza qilişni moliyalaştirişning yangi manbalarini izlaş: hisob-kitoblarga köra, ekotizimlarni tiklaş, yöqolib borayotgan turlarni saqlaş hamda ö‘rmonlar va botqoqlarni asraş uçun dunyoga hozirgi xarajatlardan yiliga taxminan 700 milliard dollar köproq kerak. Yevropa Ittifoqi Xitoy kabi boy rivojlanayotgan iqtisodiyotlarni global tabiatni muhofaza qiliş sa‘y-harakatlarini moliyalaştirişda qatnaşişga çaqirmoqda, biroq bu muzokaralar çigal holatga kelib qoldi; Broxhoven sammitda bu masala böyiça konsensus bölmaydi, debaşoraçat qilgan edi. Muammo energetika inqirozi hamda Ukraina va Yaqin Şarqdagi nizolar fonida davlat byudjetlaridagi taranglik tufayli yanada kuçaygan.

Cali Fund va ilmiy hisobotlar

Cali Fund — ö‘simliklar va başqa organizmlarning genetik ma’lumotlaridan foydalanadigan korxonalar foydasini taqsimlaş böyiça BMT mexanizmini takomillaştiriş işlari ham oldinga siljimadi. 2025-yil başida rivojlanayotgan mamlakatlarda tabiatni muhofaza qiliş uçun yiliga 1 milliard dollar yiğiş maqsadida işga tuşirilgan jamğarma hozirgaça atigi 10 ming dollar atrofida mablağ jalb qilgan. Bundan taşqari, bir neça mamlakat BMT qöşidagi biologik xilma-xillik organining muhim ilmiy hisobotlarini qabul qilinişini blokirovka qilişda ayblangan.

Kontekst va keyingi qadamlar

2022-yilda deyarli 200 mamlakat 2030-yilgaça bölgan ambitsiyali maqsadlar bilan biologik xilma-xillikning yöqolişini töxtatiş töğrisidagi tarixiy paktga imzo çekdi, biroq ularning aksariyati bajarilmayapti — jumladan, quruqlik va okeanlarning 30 foizini muhofaza qiliş, ifloslanişga qarşi kuraş va kambağal mamlakatlar uçun tabiatni muhofaza qiliş moliyalaştirişini oşiriş ham. Oldingi sammit 2024-yilda Kolumbiyada bölib ö‘tganida moliyalaştiriş böyiça muzokaralar ham çö‘zilib, kelişuvga erişilmagan holda yakunlangan edi; kelişuvga faqat 2025-yil başida Rimda qayta başlangan muzokaralarda erişilgan. Yerevanda taxminan 70 vazir muzokaralarga qö‘şildi, biroq yirik qarorlar sammitning sönggi soatlarida kutilmoqda. Broxhoven COP17 raisligi yakuniy kelişuvga intilayotganini, ammo bu ambitsiyalarni pasaytiriş hisobiga amalga oşişi mumkinligi xavfi borligini qayd etdi. Juma kuni, şuningdek, 2028-yildagi keyingi biologik xilma-xillik sammitini qaysi mamlakat — Panama yoki Ekvador — qabul qişişi töğrisida qaror kutilmoqda.