Asosiy ma’lumotlar
- Professor Robert Dover: AQŞ yordami tobora şartli va siyosiylaşgan bölib qoldi
- Niderlandiya AQŞdan ba’zan razvedka ma’lumotlarini yaşirayotganini tan oldi va Yevropa hamkorlari bilan almaşinuvni kuçaytirdi
- 2026-yilning mayida Pentagon Germaniyadan 5 ming harbiyni çiqarib yuborişini e’lon qildi; pozitsiyalarni qayta körib çiqiş şarhi Yevropadagi qariyb 80 ming harbiydan yana 25–40 mingini çiqarişni tavsiya qildi
Muallif nima da’vo qiladi
Razvedka va milliy xavfsizlik professori, Xull universiteti biznes-maktabi dekani Robert Dover mualliflik maqolasida Yevropa maxsus xizmatlari faoliyatining özgarayotgan şaroitlarini tasvirlaydi. Uning bahosiga köra, asosiy imkoniyatlar va terrorga qarşi hamkorlik saqlanib qolgan bir holda Vaşington tomonidan körsatiladigan yordam tobora tranzaksiyon va siyosiylaşib bordi, ayniqsa Rossiya bilan boğliq masalalarda. Bu, muallifning fikriça, Yevropa hukumatlari uçun murakkab rejalaştiriş muhitini yaratmoqda.
Uç siljiş va AQŞga qaramlik
Dover uç özgarişni ajratib körsatadi. Birinçisi — kasbning özgarişi: razvedka endi faqat kutilmagan voqealarning oldini oliş bilan çeklanib qolmay, duşman davlatlar, taşkilotlar va yakkaşaxslarning harakatlarini barbod qiliş bilan ham şuğullanmoqda; MI6 oçiqçasiga ança hujumkor pozitsiyani e’lon qildi, turk MIT esa texnik yiğimni «razvedka diplomatiyasi» bilan birlaştirib, jumladan Ğazodagi öt oçişni töxtatiş muzokaralarida vositaçi sifatida qatnaşmoqda. Ikkinçisi — xavfsizlik sohasidagi innovatsiyalar davlat monopoliyalaridan xususiy sektorga, avvalo Silikon vodiysiga ötmoqda, bu örta kuçlarga yuqori texnologiyalarga kiriş imkonini beradi, ammo siyosiy ta’sir ostidagi Amerika tijorat ta’minot zanjirlariga qaramlik yaratadi. Uçinçisi — ittifoqlardan tranzaksiyon koalitsiyalariga ötiş, bunda razvedka ma’lumotlari almaşinuvi tobora köproq yakka tartibda amalga oşmoqda.
Infratuzilma qaramligi
Muallif bahosiga köra, Yevropaning razvedka infratuzilmasi hanuzgaça AQŞga boğliq: Five Eyes ittifoqi qit’a Yevropasini asosiy a’zolikdan çiqarib taşlaydi, Dover keltirgan bahoga köra, Five Eyesga kelib tuşadigan razvedka ma’lumotlarining qariyb 85 foizi Amerika kelib çiqişiga ega. Yevropaning raketa hujumi haqida erta ogohlantiruvçi öz sun’iy yöldoşlari yöq, u Amerika bulutli hisob-kitoblari va dasturiy platformalariga qattiq boğliq. Muallifning ta’kidlaşiça, Yevropa frontier-IJ modellari sohasida jiddiy raqobat uçun kapital jalb eta olmadi va ikki «IJ superdavlati» — AQŞ va Xitoy orasida qoldi; u buni xato deb ataydi. Uning sözlariga köra, YI institutlari hozirça imkoniyatlarni asosan razvedka ma’lumotlarini yiğiş emas, tahlil qiliş sohasida barpo etmoqda: 1-sentabrda Yevropa Komissiyasi tarkibida Security College kotibiyati faoliyatini boşladi, biroq razvedka ma’lumotlarini yiğiş YI şartnomalari böyiça milliy vakolat qolmoqda. YI razvedka xizmatini yaratişni taklif qilgan Finlandiya sobiq prezidenti Sauli Niinistö ma’lumot yiğiş uçun a’zo davlatlar örtasida qöşimça muzokaralar kerak bölişini tan oladi.
Yevropa xizmatlarining reaksiyasi
Dover yozişiça, Yevropaning birinçi javobi Amerika yondaşuvini aks ettiriş böldi — ma’lumot almaşinuvda katta ehtiyotkorlik. 2025-yilning oktabrida niderlandiyalik AIVD va MIVD razvedka ma’lumotlarini tobora köproq mustaqil baholayotganini va ba’zan AQŞdan ma’lumot yaşirayotganini tan oldi, ayni paytda britaniya, germaniya, skandinaviya, fransiya va polşa xizmatlari bilan almaşinuvni keskin oşirdi. 2025-yilning dekabrida daniya harbiy razvedkasi AQŞ ittifoqçilarga qarşi harbiy kuç qöllaşni körib çiqayotgani haqida xulosa çiqardi; bir neça haftadan söng Trampning Grenlandiya haqidagi tahdidlari, muallif bahosiga köra, daniya xulosasini tasdiqladi.
Amerika mavjudligining qisqarişi va hujumkor vakolatlar
2026-yilning mayida Pentagon Germaniyadan 5 ming harbiyni çiqarib yuborişini e’lon qildi, pozitsiyalarni qayta körib çiqiş şarhi esa Yevropadagi qariyb 80 ming Amerika harbiysidan yana 25 dan 40 minggaçasini çiqarişni tavsiya qildi; parallel ravişda AQŞ Polşada yangi doimiy baza haqida muzokaralar olib bormoqda. Dover buni AQŞ ittifoqçilarni bir vaqtda rağbatlantiradigan va jazolaydigan tanlovli hamkorlik sifatida talqin qiladi. Germaniya 12-avgustda BNDga Germaniyaga hujum qilinganda çet el IT-tizimlariga kirib, ularni işdan çiqariş imkonini beruvçi rejalarni ma’qulladi, içki xizmat BfV esa birinçi marta operativ vakolatlarga ega bölmoqda — Ikkinçi jahon uruşidan beri amal qilib kelayotgan taqiqlardan söng. Muallif buni Rossiyaning «çegara ostidagi uruş» kampaniyasi bilan boğlaydi: yonğinlar, diversiyalar, mudofaa idoralari rahbarlariga tahdidlar, kiberhujumlar, aeroportlar ustidagi dronlar va suv osti kabeliga zarar yetkaziş. Muallif havola qilgan AQŞ Kongressi Tadqiqot xizmati hisoboti ma’lumotlariga köra, Yevropada Rossiya gibrid hujumlarining soni 2023-yildan 2024-yilgaça tört barobar oşgan.
Islohotlarning notekisligi va yagona tuzilma yöqligi
Doverning fikriça, özgariş notekis keçmoqda, çunki islohotlar uçun zarur qörquv ham notekis his qilinmoqda. Rossiya tahdidi bevosita his etiladigan Polşa, Boltiqböyi davlatlari va Şimoliy Yevropa razvedka ma’lumotlarini eng qat’iyat bilan bölişmoqda va boşqalarni undirmoqda; Der Spiegel Polşani Rossiya diversion faoliyati maydoni deb atagan edi. Germaniya aeroportlardagi diversiyalarga, Daniya Boltiqdagi Rossiya va Arktikadagi AQŞ sabab ikki tomonlama ogohlantirişga duç keldi. Muallif bahosiga köra, Janubiy Yevropa Rossiya tahdidini kamroq keskin idrok etadi: 2026-yilning sentyabrida Ispaniya, Fransiya yoki Italiyaga qaratilgan Rossiya kema dronlari haqidagi TSI ogohlantirişi haqida xabarlar paydo bölganda, Italiya mudofaa vaziri ogohlantirişni tasdiqlanmagan deb atadi; YI janubiy davlatlari köproq Liviya, migratsiya va Yaqin Şarq bilan band. Muallifning xulosasi: yagona Yevropa armiyasi va razvedka xizmati yöq — «işonç koalitsiyalari» bilan boğlangan va hanuzgaça Amerika davlat hamda xususiy aktivlariga boğliq bölgan milliy xizmatlar tarmoği barpo etilmoqda, Vaşingtonga avvalgidek tayaniş esa endi mumkin emas.
