Asosiy ma’lumotlar
- Fosil yoqilğidan ötiş (TAFF) 20-noyabrda yakunlanadigan COP31 rasmiy kun tartibiga kirmaydi
- Finlyandiya TAFF böyiça milliy yöl xaritasini e'lon qildi, biroq u huquqiy jihatdan majburiy emas
- Turkiya energetika vaziri moliya va texnologiya bölmasa, fosil yoqilğidan voz keçiş «ma'noga ega emas» dedi
Sammit asosiy mavzudan çetlaşmoqda
Antaliyada COP31 iqlim sammitining birinçi haftasi yakunlanmoqda va 1,5℃ isiş çegarasidan oşib ketiş haqidagi ogohlantirişlarga qaramay, liderlar fosil yoqilğini tilga olişdan tiyilmoqda. Fosil yoqilğidan ötiş (TAFF) rasmiy kun tartibiga kiritilmagan, biroq AQŞ boşçiligidagi Eronga qarşi uruşdan keyin neft va gaz narxlari ösişi şaroitida u allaqaçon asosiy ziddiyat nuqtalaridan biriga aylangan.
Fon der Lyayen nutqida fosil yoqilği haqida bir söz ham yöq
Yevropa komissiyasi raisi Ursula fon der Lyayen 11-noyabr, çorşanba kuni liderlar oldida çiqiş qilib, Yevropa va qolgan dunyoni larzaga keltirgan ekstremal ob-havo va ölimga olib borgan örmon yonğinlari ketma-ketligini «haqiqat yoz» deb atadi. «Biz global buriliş nuqtasidamiz. BMTning sönggi hisoboti aniq körsatmoqda: biz 1,5℃ maqsadidan oşib ketiş yölidamiz va har bir gradusning uluşi ahamiyatga ega», — dedi u. Sammitdagi Yevropa Ittifoqi ustuvor vazifalari orasida elektrifikatsiyani tezlaştiriş va «global hamkorlikni mustahkamlaş»ni atagan fon der Lyayen bir marta ham fosil yoqilğini tilga olmadi. BMT ma'lumotlariga köra, kömir, neft va gaz dunyodagi issiqxona gazlari çiqindilarining taxminan 68 foizini va karbonat angidrid çiqindilarining deyarli 90 foizini beradi. Fon der Lyayen YI iqlim moliyalaştirişidagi turğunlik fonida «maqsaddan ötib ketganlik» va «bayramona ohang»da ayblandi. CAN Europe direktori Çiara Martinelli elektrifikatsiya fosil yoqilğidan ötiş bilan boğlanmasa, tarmoqqa «avvalgidek foyda olişda davom etiş uçun parda» berayotganini ogohlantirdi.
Finlyandiya namuna körsatmoqda
Şu fonda Finlyandiya sammitda Fransiya, Germaniya va Niderlandlardan keyin fosil yoqilğidan voz keçiş böyiça yangi milliy yöl xaritasini taqdim etdi. Avval COPga raislik qilib global TAFF yöl xaritasini taqdim etgan Braziliya ham, bir qator Tinç okeani orol davlatlari qatori, öz xaritasi ustida işlamoqda. Finlyandiyada elektr energiyasining 96 foizdan köproği allaqaçon fosilsiz manbalardan olinadi — bu dunyodagi eng yuqori körsatkiçlardan biri, garçi oğir sanoat, katta masofalar va isitişga bölgan talab tufayli iqtisodiyotning energiya siğimi va aholi jon boşiga iste'mol yuqori qolmoqda. 2025-yilda eng katta yakka energiya manbai daraxt yoqilğisi böldi — umumiy iste'molning 28 foizi, atom energetikasi 27 foiz, fosil yoqilği 18 foiz. 2035-yilgaça karbon neytral bölişga niyat qilgan Finlyandiya fosil yoqilğidan voz keçiş uçun huquqiy jihatdan majburiy muddat belgilamagan. Uning yöl xaritasi Belen şahridagi COP30 yakuniy matnidagi bunday yöl xaritasiga oid barça eslatmalar olib taşlanganidan söng işga tuşirilgan Santa-Marta jarayoniga amal qiladi. Oil Çange International vakili Romain Hualalalen fosil yoqilğisiz kelajakni rejalaştirayotgan davlatlar sonining ösişini ijobiy deb atadi, biroq yöl xaritalari «allaqaçon amaldagi siyosatni oddiy takrorlaşdan köproq bölişi kerak»ligini ta'kidladi.
Turkiya: kömir, neft va moliya talabi
Sammitning hamraisi Turkiya eng katta elektr energiyasi manbai bölib qolgan kömirga kuçli boğliqligi uçun tanqid qilinmoqda: mamlakatning milliy iqlim rejasi çiqindilarni kamaytiriş emas, ösişga yöl qöyadi, fosil yoqilğini qidiriş işlari Qora dengizda ham, mamlakat janubida ham davom etmoqda. COP31 oçiliş kuni, 9-noyabr kuni, prezident Rajab Toyyib Erdoğan mamlakat hududida neft topilganini nişonladi. Turkiya, Fransiya, AQŞ va Italiya xabar qilinişiça, sammitga fosil yoqilği tarmoği lobbistlarini olib kelgan. 12-noyabr kuni Turkiya energetika vaziri Alparslan Bayraktar AFP agentligiga rivojlanayotgan mamlakatlarga texnologiyalarga kiriş va moliya kerakligini, aks holda toza energiyaga ötiş mumkin emasligini aytdi: «Buning bölmasa, odamlarga kömir iste'mol qilişlari şart emas deyiş... oddiy ma'noga ega emas». U atom elektr stansiyalarini quriş uçun «ulkan moliya» kerakligini qöşdi.
Moliya — eng bahsli masala
Antaliyada moliyalaştiriş eng bahsli masalalardan biri bölişi kutilmoqda, ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlar va kiçik orol davlatlar uçun adaptatsiya mablağlari hamda yöqotiş va zarar qoplamasi. 2024-yilda Bokudagi COP29da rivojlangan davlatlar 2035-yilgaça rivojlanayotgan mamlakatlar uçun yiliga kamida 300 mlrd dollar jalb qilişga kelişib olgan edi — bu 1,3 trln dollarlik kengroq maqsad doirasida. COP30da hukumatlar 2035-yilgaça adaptatsiyani moliyalaştirişni kamida uç barobar oşirişga intilişga rozi böldi, biroq boşlanğiç bazaviy daraja, tölovçilar va mablağlarni beriş mexanizmlarini belgilamadi. Analitiklar «muhim natijaga olib boradigan realistik yöl» sifatida bazaviy darajasi 40 mlrd dollar bölgan uç barobar oşiriş va'dasini hamda kreditlar bilan soliştirganda grantlarning minimal uluşini mustahkamlaşni atamoqda. Biroq sammitdan bir neça kun oldin e'lon qilingan UNEP hisobotiga köra, adaptatsiyaga qaratilgan xalqaro davlat moliyalaştirişining hozirgi hajmini hatto uç barobar oşiriş ham rivojlanayotgan mamlakatlar ehtiyojlarining atigi 23–29 foizini qoplaydi.
«35 ga 35» taşabbusi va elektrifikatsiyaga tanqid
Turkiya «35 ga 35» taşabbusini ilgari surmoqda: elektr energiyasi qoplaydigan jahon energiya iste'moli uluşi 2035-yilgaça taxminan 23 foizdan 35 foizgaça ösişi kerak. Bu maqsadni ommaviy qöllab-quvvatlagan öndan ortiq davlat va bir neça kiçik orol davlatlari bor, jumladan Buyuk Britaniya boş vaziri Andy Burnham — uning hukumati Şimoliy dengizdagi bahsli Jackdaw gaz konini tasdiqlaganidan bir neça hafta ötgaç. Maqsadni fon der Lyayen ham qöllab-quvvatladi va uni YI energetika xavfsizligi uçun erişiladigan va foydali deb atadi. Tanqidçilar elektrifikatsiyaning özi dunyoni fosil yoqilğidan qutqarmasligi va gaz generatsiyasini kengaytirişni taraqqiyot sifatida hisoblaş uçun bahona bölişi mumkinligi haqida ogohlantirmoqda. «Neft va gazdan elektrga ötiş çiqindilarni faqat şu elektr toza bölgandagina kamaytiradi», — dedi Strategic Perspectives ijroçi direktori Linda Kalçer va ösib borayotgan data-markazlar talabi fosil yoqilğidagi yangi quvvatlarga çaqiriqlarni kuçaytirayotganini qöşdi. COP31 20-noyabrda yakunlanadi.
