Asosiy ma’lumotlar

  • Brigada generali Petter Iversen: Yevropa soğliqni saqlaş tizimlarining tayyorgarligi — «400 metr masofada taxminan 200 metr»
  • HERA kimyoviy, biologik, radiologik va yadroviy tahdidlarga qarşi keng ta'sir doirali preparatlarni işlab çiqmoqda
  • Ukrainadagi JSST mamlakat ofisi sobiq rahbari Jarno Habiçt: «uruşsiz bölmaydigan köplab minglab kesişlar»

Milliy xavfsizlik fronti sifatida soğliqni saqlaş

Yevropa hukumatlari mudofaa xarajatlarini oşirayotgan va NATO şarqiy qanotini mustahkamlamoqda bölgan bir paytda, tibbiyot sohasi — kasalxonalar, tibbiyot xodimlari va jamoat soğliğini saqlaş xizmatlari — e'tiborsiz qoliş xavfi ostida qolmoqda. Yirik mojaro — raketa va dron zarbalari, şuningdek kimyoviy, biologik va radiatsion tahdidlardan tortib — soğliqni saqlaş tizimlari uçun misli körilmagan yukni yaratişi mumkin. Brigada generali Petter Iversen, Norvegiya qurolli kuçlari boş şifokori va NATO qurolli kuçlari tibbiy xizmatlar rahbarlari qömitasi raisi, tayyorlangan soğliqni saqlaş tizimi faqat jamoat salomatligi emas, balki milliy xavfsizlik masalasi ekanligini ta'kidlaydi: «Soğlom jamiyat — bu bardoşli jamiyat. Agar siz bardoşli bölsangiz, duşmanlarning bosimiga doş bera olasiz». Uning sözlariga köra, tayyorgarlik kasalxonalarining köplab yöqotişlar bilan kuraşiş qobiliyati, tibbiy mahsulotlar mavjudligi, xodimlarning favqulodda şaroitlarda işlaş könikmasi va bir vaqtning özida bir neçta inqiroz yuz berganda moslaşişni anglatadi.

Yangi biologik tahdid: biotexnologiyalarda sun'iy intellekt

Noaniqlikning asosiy omillaridan biri — sun'iy intellektning tez rivojlanişi va uni biologik tadqiqotlarda foydalaniş imkoniyati. Sun'iy intellekt dori vositalarini işlab çiqişni tezlaştirişi mumkin, ammo xavfli biologik agentlarni yaratişni ham osonlaştirişi mumkin. «Siz nima bilan duç kelişingizni bilmaysiz, çunki bu sun'iy intellekt yordamida yaratilgan virus yoki yangi virusni işlab çiqayotgan davlat aktori bölişi mumkin», — dedi Yevropa soğliqni saqlaş sohasidagi favqulodda vaziyatlarga tayyorgarlik boşqarmasi (HERA) direktori örinbosari Loran Myusel va bioxavfsizlik «kun tartibida juda yuqori örinda bölişini» qöşib aytdi. U sun'iy intellektdan foydalanişni nazorat qiliş uçun me'yoriy bazaga va kuzatuv tizimiga ehtiyoj borligini ta'kidladi. Iversen sintetik biologiya, bioinformatika va biologik işlab çiqiş texnologiyalarining sun'iy intellekt bilan birlaşuvi «juda jiddiy» qabul qilinayotganini, ommaviy qirğin qurolining — kimyoviy, yadroviy yoki biologik — qöllanilişi eng katta tahdid bölib qolayotganini aytdi: bunday hujum butunlay har xil davolanişni talab qiladigan köplab bemorlarni keltirib çiqaradi. HERA bioterrorizm va köplab qurbonlar bölgan vaziyatlar, jumladan keng tahdidlar doirasiga qarşi tibbiy çora-tadbirlar ustida işlamoqda; yondaşuvlardan biri — aniq tahdid aniqlanişidan oldin ham himoya qiladigan keng ta'sir doirali preparatlar: «Avval keng ta'sir doirali antivirus preparatlar, antitanalar, monoklonal antitanalar. Ular tahdiddan himoya qiladi, keyin maqsadli davolaş boşlanadi», — deb tuşuntirdi Myusel.

Tayyorgarlik notekis: Rossiya çegaralaridagi davlatlar oldinda

Tahdidlarni anglaş avtomatik ravişda tayyorgarlikni anglatmaydi. Iversen hozirgi holatni obrazli baholadi: «Biz 400 metr masofada taxminan 200 metr belgisidamiz». U Rossiya bilan çegaradoş va NATO şarqiy qanotida joylaşgan davlatlarni yetakçilar deb atadi — ularning, uning sözlariga köra, ğarbda uzoqroqda joylaşgan davlatlardan farqli vaziyatni tuşunişi bor. U Germaniya, Norvegiya, Boltiqböyi va Şimoliy Yevropa davlatlarining kasalxona örinlari sonini oşiriş va tibbiy yordamni kengaytiriş böyiça sa'y-harakatlariga işora qildi. Ammo faqat infratuzilma yetarli emas: tizimlarning işlaş tamoyillarini özgartiriş, şu jumladan tibbiyot xodimlarini odat bölmagan şaroitlarda işlaşga örgatiş talab etiladi. Tinçlik davrida tor ixtisoslaşgan xizmatlar zarur, ammo uruş yoki yirik inqirozda tizim bemorlar keskin oqimiga moslaşuvçan javob beriş uçun köproq universal yondaşuvga muhtoj bölişi mumkin. Ikkinçi zaiflik — ta'minot zanjirlari: Iversen sözlariga köra, inqirozning birinçi tölqiniga doş beriş va keyingi bosqiçga moslaşiş qobiliyatini saqlaş uçun «zaxiralar ham, omborlar ham, şuningdek kengaytirilgan sanoat bazasining kombinatsiyasi» kerak.

Ukraina — Yevropa uçun amaliy dars

Ukrainadagi uruş köplab stsenariylarni nazariy maşqlardan amaliy darslarga aylantirdi: kasalxonalar va tez yordam maşinalari zarba ostiga tuşmoqda, tibbiyot xodimlari tobora xavfli şaroitlarda işlamoqda, yordamga bölgan ehtiyoj jang maydonida davolanişdan ança uzoqqa çiqib ketmoqda. Ukrainadagi JSST mamlakat ofisi sobiq rahbari Jarno Habiçt travmatologik yordam va reabilitatsiyaga bölgan ehtiyoj keskin oşganini ta'kidladi: «Bizda uruşsiz bölmaydigan köplab minglab kesişlar bor». Yana bir yirik muammo — aholi hamda uzoq vaqt kuçlaniş ostida işlayotgan tibbiyot xodimlarining ruhiy salomatligi. Habiçt rahbarlarga kasalxona binolari va jihozlaridan kengroq qaraşni — tizim işlaşini ta'minlaydigan odamlarga: şifokorlar, hamşiralar, texniklar va yordamçi xodimlarga, ularga kasbda qoliş uçun vositalar, tayyorgarlik va moliyalaştiriş kerakligiga e'tibor qaratişga çaqirdi. «Soğliqni saqlaş haqiqatan ham butun xavfsizlik va mudofaa tizimining bir qismi ekanligini tuşuniş juda, juda muhim», — deb yakunladi u.