COP31 Antaliyada oçildi: elektrifikatsiya, metan va pul — ikki haftalik asosiy mavzular

Sammit 1,5 °C maqsadi oşib ketgan şaroitda oçildi

BMTning COP31 iqlim sammiti 9-noyabr kuni Antaliyada oçildi va 20-noyabrgaça davom etadi; u konsensus asosidagi qarorlar paketi bilan yakunlanadi hamda köngilli taşabbuslar parallel kun tartibini öz içiga oladi. Raislik formati öziga xos: Turkiya sammitni qabul qiladi va «harakat kun tartibi»ni belgilaydi — bu kompaniyalar, şaharlar, banklar va fuqarolik jamiyati uçun köngilli majburiyatlar mexanizmi, — biroq rasmiy muzokaralar marafonini Avstraliya yönaqtiradi; bu ikkala davlat ham konferensiyani ötkazişga da’vo qilgandan keyin erişilgan kompromiss natijasidir, deb xabar beradi Euronews.

Elektrifikatsiya va qazilma yoqilği roli böyiça bahs

Markaziy mavzu, ehtimol, elektrifikatsiya bö'ladi: Turkiya davlatlarni «35 ga 35» maqsadini olişga çaqirmoqda — ya’ni jahon energiya talabida elektr energiyasining uluşini taxminan 20 foizdan 2035-yilga borib 35 foizga yetkaziş. Climate Action Tracker hisob-kitoblariga köra, buning uçun elektrifikatsiya hozirgi suratdan tört baravar tezroq borişi kerak: amaldagi siyosat 2035-yilga borib faqat 28 foizni beradi, bu IEA taxminan 2100-yilga kelib 2,5 °C isiş bilan boğlaydigan yönalişdir. CAT tahlilçisi Samuel Gere ogohlantirişiça, bu maqsad haqiqiy emissiya kamaytirilmasdan ham bajarilişi mumkin — şunçaki elektr iste’molini oşirib yoki energiya tizimlarida qazilma yoqilğini saqlab qoliş orqali, şuning uçun uni COP28da kelişilgan qayta tiklanadigan energiya va energiya samaradorligi maqsadlari bilan birga körib çiqiş lozim.

Qazilma yoqilğidan çiqiş rasmiy kun tartibidan taşqarida qoldi

Qazilma yoqilğidan çiqiş mavzusi (TAFF), birinçi marta Dubaydagi COP28da mustahkamlangan edi, COP31ning rasmiy muzokara kun tartibiga kirmadi — öşandan beri taraqqiyot töxtab qoldi va COP30ning yakuniy hujjatida qazilma yoqilği umuman tilga olinmagan edi. Braziliya raislikni topşiriş arafasida köngilli global ötiş yöl xaritasini e’lon qildi. Mezbon tomon pozitsiyasi diqqatga sazovor: Turkiyada ötgan yili kömir eng katta elektr energiyasi manbai bölgan, energiya vaziri Alparslan Bayraktar esa kömir sanoatida band bölganlar uçun «adolatli ötiş davri» tarafdori bölib, qazilma yoqilği energiya xavfsizligi uçun zarur deb ta’kidlaydi. Şu bilan birga, Erondagi uruş keltirgan energiya inqirozi neft va gaz importyorlarini öz qayta tiklanadigan manbalarini rivojlantirişga undadi, IEAning «Renewables 2026» hisoboti esa kengroq doiradagi davlatlarda qayta tiklanadigan energiya kuçliroq ösişini başorat qilmoqda. Yevropa Ittifoqi esa öz navbatida allaqaçon olingan majburiyatlarni — 2030-yilga borib qayta tiklanadigan energiyani uç baravar oşiriş va energiya samaradorligini ikki baravar oşirişni — tezlaştirişni talab qilmoqda.

Metan va moliyalaştiriş — eng nizoli masalalar

COP31 Ikkinçi Global qayta körib çiqişni (GST2) — Parij kelişuvi böyiça taraqqiyotning ikki yillik bahosini — boşlaydi. BMT hali sentyabr oyida dunyo 1,5 °C çegarasidan oşib ketiş yölida ekanligi haqida ogohlantirgan edi. «Biz yuz ögirmaymiz va ambitsiyalarimizni pasaytirmaymiz. 1,5 daraja maqsadi bizning kompasimiz bölib qoladi», — dedi sammit arafasida Turkiya atrof-muhit vaziri va COP31ga tayinlangan rais Murat Kurum. Alohida qisqa muddatli zaxira — metan: u 20 yillik davrda CO2ga qaraganda 80 barobar kuçliroq issiqlik uşlaydi va Global metan majburiyati (2030-yilga borib 2020-yil darajasiga nisbatan 30 foizga kamaytiriş) 2050-yilga kelib 0,2 °C dan ortiq isişning oldini olişi mumkin. YI pozitsiyasidagi ziddiyat ham diqqatga sazovor: ittifoq yaqinda energiya xavfsizligiga havola qilib, import qilinadigan yoqilği uçun metan oqiziş standartlari töğrisidagi reglamentni keçiktirdi, biroq ayni paytda Antaliyadagi metan majburiyati böyiça vazirlar uçraşuvini taşkil etuvçi tomonlardan biriga aylanadi. AQŞ rasmiy delegatsiya yubormaydi — Tramp mamlakatni Parij kelişuvidan çiqardi va UNFCCCdan çiqiş jarayonini boşladi, biroq Kongress a’zolari va biznes vakillari keladi.

Pul va noroziliklar

Moliyalaştiriş, ehtimol, eng bahsli masala böladi. Bakudagi COP29da rivojlangan davlatlar 2035-yilgaça rivojlanayotgan davlatlar uçun yiliga kamida 300 mlrd dollar jalb qilişga kelişib oldi — bu 1,3 trln dollarlik maqsad doirasida; COP30da esa moslaşuv moliyalaştirişini uç barobar oşirişga intilişga rozi böldi, biroq bazaviy daraja, tölovçilar va mexanizmlar belgilanmadi. Sammit oldidan e'lon qilingan UNEP hisoboti şuni körsatdiki, bunday uç barobar oşiriş ham rivojlanayotgan davlatlarning ehtiyojlarining atigi 23–29 foizini qoplaydi. Muzokaralar bilan parallel ravişda 9-noyabrdan boşlab Xalq iqlim sammiti ötkazilmoqda — bu 100 dan ortiq taşkilot taşabbusi bölib, unda 100 davlatdan 1000 dan ortiq şaxs va 300 taşkilot röyxatdan ötgan; 14-noyabrda yirik yuriş rejalaştirilgan. Turkiyalik faollar bu protest maydoni Anqaradagi iyulgi NATO sammitidagi kabi çeklanmaydi deb umid qilmoqda — öşa sammitda politsiya 4400 dan ortiq odamni uşlab olgan edi, biroq Turkiyadagi Climate Action Network taşkilotidan Özlem Katıoz uşlanişlar istalgan payt sodir bölişi mumkinligi haqida ogohlantiradi va delegatlarga raislik bayonotlarini real vaziyat bilan — masalan, mamlakatda hozir ham qurilayotgan yangi kömir elektr stansiyalari bilan — soliştirişga çaqiradi.