Strategik taraqqiyot agentligi: Özbekiston logistikasini temir yöllar, omborlar yetişmasligi va ma’muriy tösiqlar çeklayapti

Tadqiqot nimani körsatdi

Özbekiston prezidenti huzuridagi Strategik taraqqiyot va islohotlar agentligi transport-logistika sohasiga oid tadqiqot e’lon qildi. Unda taşuvlar holati, ombor-koçhmas mulk bozori, investitsiya çeklovlari va xalqaro tajriba tahlil qilingan. Hujjatning şarhini Gazeta tayyorladi. Tadqiqot ma’lumotlariga köra, 2017-yildan buyon mamlakatda transport xizmatlarining yillik hajmi beş barobardan ortiq ösib, 36 trln sömdan 188,2 trln sömga yetgan; 2026-yilning birinçi yarmida esa bu körsatkiç 85,3 trln sömni taşkil etib, ötgan yilning şu davriga nisbatan 43 foizga ösdi. Agentlik keltirgan Yevroosiyo taraqqiyot banki ma’lumotlariga köra, 2025-yilda temir yöl konteyner taşuvlari hajmi birinçi marta 100 ming TEUga yetdi, temir yöl yuklarining umumiy hajmi esa 107,9 mln tonnadan oşdi — bunda asosiy qismni massa yuklar, ya’ni kömir, ruda va quriliş materiallari taşkil etadi. Taqqoslaş uçun, Qozoğistonda konteynerlaş darajasi 8,5 foiz, konteyner taşuvlari hajmi esa 2,2 mln TEU deb baholanadi.

Yagona tizimsiz xalqaro maqom

2025-yil oxirida Bangkokda bölib ötgan ESCATO işçi guruhi majlisida Özbekistonning 27 transport-logistika markazi — jumladan, Navoi Cargo, Kungrad Cargo Impex, Multimodal Trans Terminal, Universal Logistics Services, Orient Logistics Centre va Termez Cargo Centre — «quruq portlar» xalqaro tarmoğiga kiritilib, tarmoq 15 foizga kengaydi. Biroq, tadqiqotning özida qayd etilişiça, xalqaro e’tirofning özi mavjud muammolarni hal qilmaydi: «mavjud „quruq portlar“ hozirça yagona milliy transport-logistika tizimi sifatida işlamayapti». Mualliflar milliy terminallar va konteyner infratuzilmasi rivojlansa, xalqaro yuk oqimlaridan olinadigan daromadlarning katta qismi Özbekiston hududidan taşqarida şakllanişi mumkinligi haqida ogohlantiradi. Agentlik istiqbollarni Transkaspiy yönalişi (2025-yilda 4,2 mln tonnadan bölgan taşuvlar 2030-yilga borib 11 mln tonnaga yetişi prognoz qilinmoqda), Xitoy — Qirğiziston — Özbekiston temir yöli qurilişi hamda CASCA+ va TRASEKA koridorlari bilan boğlaydi.

Omborlar va yöllar yetişmasligi

Alohida bölim ombor-koçhmas mulkka bağişlangan. 2026-yil aprelida IBC Global Özbekistonni 200 davlat orasida ombor bozorlari jozibadorligi reytingida yettinçi öringa (40,2 ball) çiqardi — jadvaldagi ö‘n davlat orasida ombor komponenti böyça eng yuqori körsatkiç bilan (60,4 ball). Şu bilan birga, agentlik baholaşiga köra, A va B klassli zamonaviy omborlar hajmi taxminan 795 ming kv.m ni taşkil etadi, qondirilmagan talab esa deyarli 400 ming kv.m ga teng; A klass maydonlarining 98 foizdan ortiği band, mavjud maydonlarning 75 foizdan kö‘pi Toşkent transport tugunida töplangan. Aholining zamonaviy omborlar bilan ta’minlanişi har bir kişiga 0,02 kv.m ni taşkil etadi, Turkiyada bu 0,7 kv.m, Germaniyada esa 2,1 kv.m. Ombor-koçhmas mulk daromadliligiga yiliga 15–18 foiz deb baho beriladi, oyiga kv.m uçun taxminan 12 dollar ijarada, biroq milliy valyutadagi kredit stavkalari (21–23 foiz) kö‘pgina loyihalarning daromadliligidan yuqori. Muammo eng keskin «Öztemiryulkonteyner»ning ö‘n davlat «quruq porti»da namoyon bö‘ladi, ularning aksariyati B va C klasslariga tegişli.

Infratuzilma va ma’muriy çeklovlar

Asosiy çeklovlar qatorida agentlik temir yöl tarmoğini tahlil qildi: töqqiz yil içida aholi soni deyarli 30 foizga, YaIM esa taxminan 2,5 barobar ösdi, magistral yöllar uzunligi esa atigi 12–14 foizga ösib, ehtiyoj 7560 km bölgan holda taxminan 4800 km ga yetdi; tanqislik 2800 km ga baholanmoqda, investitsiyalar esa 10–15 yillik amalga oşiriş muddati bilan 9–13 mlrd dollarga teng. 2025-yilning avgustiga qadar «Öztemiryulkargo» Toşkent — Altinkö'l yönalişida qozoğistonlik kompaniyalarning vagonlaridan foydalanib keldi. Şuningdek, qöşni davlatlar bilan raqamli tizimlarning tarqoqligi, Transkaspiy yönalişi böyiça yagona end-to-end tarif mexanizmining yöqligi hamda böş konteynerlarni Xitoyga qaytariş oqibatida yuzaga keladigan qöşimça xarajatlar qayd etilgan — bu xarajatlar, jumladan, özbek eksportçilariga ham tuşadi. Jahon banki baholariga havola qilib, yer ajratiş va ruxsat oliş jarayonlari logistika obyektlari qurilişini olti-töqqiz oydan ikki yilgaça çözişi mumkinligi körsatilgan. Alohida muammo sifatida «Özbekiston temir yöllari»ning vertikal integratsiyasi nomlandi: agentlik bahosiga köra, bu 2023-yilgi «Temir yöl transporti töğrisida»gi qonuniga qaramay, potensial manfaatlar töqnaşuvini keltirib çiqaradi va raqobatni çeklaydi.

Taklif etilgan yettita islohot

Agentlik yettita yönalişni taklif qildi: bojxona nazoratini terminallar içiga köçiriş va alohida qonun bilan ta'minlanadigan erkin «quruq portlar» rejimi; davlat-xususiy şeriklik orqali xalqaro operatorlarni jalb etiş (DP World, AD Ports Group, PSA International, Duisburger Hafen AG, Lotte Global Logistics va COSCO Şipping nomi atalgan); infratuzilma obligatsiyalari va sukuklarni çiqarişni ham öz içiga olgan Logistika infratuzilmasini rivojlantiriş milliy jamğarmasini taşkil etiş; xususiy kompaniyalarga lokomotiv tortiş xizmatiga pilot rejimida ruxsat beriş; hujjatlarni rasmiylaştirişni bir neça kundan 10–15 daqiqagaça qisqartiradigan yagona raqamli Cargo Community System platformasi; kiçik avtotaşuvçilarning hamkorligi; yer ajratiş va quriliş tartib-qoidalarini soddalaştiriş. Asos sifatida Ruanda (tranzit vaqti 14 kundan 3 kungaça qisqargan), Laos (Yevropaga yetkaziş 45 kundan 15 kungaça qisqargan), Hindiston va yuk vagonlari parkining 74 foizi xususiy mulkda bölgan Qozoğiston tajribasi keltiriladi. Ta'kidlanişiça, keltirilgan taşabbuslar aynan agentlik takliflari bölib, qabul qilingan qarorlar emas.