Prezident huzuridagi kengaş oziq-ovqatga nol bojlarni qisman bekor qiliş loyihasini qayta işlaşga qaytardi

Vazirlik nima taklif qilgan edi

Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi oziq-ovqat va iste’mol tovarlariga taalluqli bojxona imtiyozlarini qayta körib çiqiş töğrisidagi prezident farmoni loyihasini taqdim etdi. Hujjat 27-oktyabr kuni prezident huzuridagi tadbirkorlikni qöllab-quvvatlaş böyiça Jamoat kengaşi yiğilişida muhokama qilinganini naşr xabar qildi Gazeta.uz.

Loyihaning mohiyati

Vazirlikning tarif va notarif tartibga soliş bölimi boşliği Sarvarxuja Xonxujayev ma’lumot berişiça, hozirda import bojlarining nol stavkalari 56 ta tovar pozitsiyasiga taalluqli bölib, ular 2022-yildan beri har yili uzaytirib kelinadi; muddati 2027-yil 1-yanvardatugaydi. Idora 45 ta pozitsiya uçun imtiyozlarni töliq, yana ikkitasi uçun qisman 2028-yil 1-yanvargaça uzaytirişni, biroq töqqiz guruh uçun uzaytirmaslikni taklif qildi: qaynatilgan sut va qaymoq, yogurtlar, pişloqlar va tvorog, olma, nok va behi, şirin konditer mahsulotlari, şokolad, makaron, mineral va gazlangan suv, alkogolsiz içimliklar. Vazirlik vakili bu muddatidan oldin bekor qiliş emas, balki muddat tugagaç uzaytirişdan voz keçiş ekanini ta’kidladi. Uning aytişiça, loyihani tayyorlaşda mahalliy korxonalar quvvatlari hisobga olingan: 2026-yil yanvar — avgust oylarida 84 ta korxona 84 ming tonna qaynatilgan sut va qaymoq işlab çiqargan, importi 15 ming tonna bölgan; yogurtni 77 ta korxona (50,2 ming tonna) işlab çiqaradi, yogurt importi 9800 tonnani, pişloq va tvorog importi esa 10,3 ming tonnani taşkil etgan.

Yiğilişdagi tanqid

Kengaş a’zolari bunday tahlilning yetarli ekaniga şubha bildirdi. Iqtisodçi Otabek Baqirov tovarlarni röyxatdan çiqarib taşlaş böyiça «na iqtisodiy, na moliyaviy asos»ni körmaganini aytib, ularning ba’zilari narxi oxirgi töqqiz oyda umumiy inflyatsiyadan tezroq ösganini qayd etdi. Imtiyozlar tugatilgaç, pişloq va tvorogga boj 15%, yogurt, olma va nok uçun 20% böladi. U şuningdek, turliça yondaşuvga e’tibor qaratdi: xuddi şu loyihada sanoat imtiyozlari, jumladan paxta-töqimaçilik klasterlari uçun ham 2030-yilgaça uzaytirilsa, oziq-ovqat uçun esa atigi bir yilga, röyxat qisqartirilgan holda uzaytirilmoqda. Baqirov barça pozitsiyalar uçun nol stavkalarni doimiy asosda yoki kamida uç yil muddatga saqlab qolişni taklif qildi.

Biznesning e’tirozlari

Korzinka tarmoği asosçisi, Savdo va servis assotsiatsiyasi raisi Zafar Hoşimov tanqidlarni qöllab-quvvatladi. Uning aytişiça, yetarli quvvat va hosil aholining ta’minlanganligini anglatmaydi: olmaning bir qismi qayta işlaşga ketadi, bir qismi saqlaş va taşişda yöqoladi. U bojlar nafaqat import mahsulotlari, balki raqobat susaygani uçun mahalliy mahsulotlar narxini ham oşirişi haqida ogohlantirdi — uning baholaşiça, 20 foizli boj ayrim hollarda yakuniy narxni 25–26% ga oşiradi. U keltirgan tadqiqot ma’lumotlariga köra, oddiy oilalar daromadining qariyb 40 foizini oziq-ovqatga sarflaydi. Hoşimov, şuningdek, imtiyozlar böyiça har yillik noaniqlikni inflyatsion kutişlar bilan boğlab, yetkazib beruvçilar yil oxirida tovarlarni saqlab qöyişini yoki xavfni oldindan narxlarga kiritişini ta’kidlab, stavkalarni har uç yilda bir marta, bozorni olti oy oldin ogohlantirib körib çiqişni taklif qildi.

Natija: loyiha qayta işlaşga qaytarildi

Qatnaşçilar, şuningdek, sut çorvaçiligi sohasidagi muammolar — çorva kasalliklari, yaylovlar qisqarişi, öziga xos xarajatlar ösişi, korxonalar yopilişi — haqida muhokama qilib, iş örinlari qisqarişi, soliq tuşumlarining özgarişi va bojxona statistikasida aks etmaydigan çegara yaqinidagi hamda norasmiy savdo hajmlarini hisobga olişni taklif etdi. Yiğiliş raisi loyiha yetarli tahliliy materiallarsiz taqdim etilganini tan oldi va uni qöşimça hisob-kitoblar hamda tadbirkorlar bilan muhokama uçun işlab çiquvçilarga qaytarişni taklif qildi. Şu tariqa, töqqiz guruh tovar böyiça taklif loyiha holatida qolmoqda: 2027-yil uçun nol bojli tovarlar röyxati töğrisida yakuniy qaror hozirça qabul qilinmagan.

Kontekst: nol bojlar qanday paydo bölgan

Ijtimoiy ahamiyatga ega tovarlarga nol import bojlari inflyatsiyani çeklaş çora-tadbiri sifatida joriy etilgan edi. 2022-yilning may oyida prezident Şavkat Mirziyoyev farmonni (UP-145) imzoladi va bir qator tovarlar bojlarini nolga tenglaştirdi; 2023-yil martida esa farmon (UP-41) röyxatni kengaytirib, sut mahsulotlari, pişloqlar, tvorog, şokolad va mevalarni ham kiritdi. Oxirgi muddat uzaytiriş — 2027-yil 1-yanvargaça — 2025-yil 30-dekabrdagi farmon (PF-269) bilan amalga oşirilgan edi; bu hujjat bilan hukumatga oziq-ovqat xavfsizligi va narxlar barqarorligini hisobga olib, zarur hollarda röyxatga özgartiriş kiritiş böyiça takliflar kiritiş topşirilgan. Muhokama qilinayotgan loyiha aynan şu topşiriqni bajariş maqsadida tayyorlangan.