Olimlar körsatdi: yöl tarmoğida Istanbul va Anqara Rimdan markaziyroq bölgan

«Markaziylik» böyiça Rimni ortda qoldirgan şaharlar

Xalqaro tadqiqotçilar guruhi Nature Communications jurnalida «Network Science Reveals the Structure and Lasting Impact of the Roman Road System» maqolasini çop etdi. Uşbu işda tarmoq fanlari usullari yordamida Rim imperiyasining taxminan 299 000 km (taxminan 186 000 mil) yöllari tahlil qilindi. Mualliflar şaharlarning ahamiyatini markaziylikning uç körsatkiçi böyiça baholadi: yöl aloqalari soni, boşqa punktlarga yetib boriş imkoniyati va turli yönalişlar orasidagi «köprik» roli, — bu haqda tadqiqot mualliflaridan biri, London qirollik universiteti (Queen Mary) data-fan öqituvçisi Matteo Mazzamurro ma'lum qildi. Aniqlanişiça, Vizantiy (hozirgi Istanbul), Ankira (Anqara), Antioxiya (Turkiyaning janubidagi Antakya) va Gretsiyadagi Korinf kabi bir qança şaharlar quruqlikdagi tarmoqning boğlovçi tugunlari sifatida ahamiyat jihatidan imperiya poytaxti Rimdan ustun bölgan.

Anadolu nima uçun markazda qoldi

Orxus universitetining (Daniya) klassik arxeologiya dotsenti Tom Brugmans Anadolu naşriga Vizantiy «butun imperiyada haqiqatan ham juda markaziy örinda bölgan, Yevropa va Osiyo örtasidagi oqimni boğlagan» deb tuşuntirdi: Rim Örta yer dengizi örnasi tufayli ahamiyatini saqlab qolgan bölsa-da, Istanbul aynan quruqlikdagi aloqalarda markaziyroq joy tutgan. Rim viloyati Galatiyaning poytaxti Ankira, Brugmansning sözlariga köra, Anadoluning yuragida joylaşgani tufayli yarim orol böylab şarqdan ğarbga harakatni taşkil etişga yaxşi mos kelgan va viloyatning eng markaziy yöllaridan birida joylaşgan — ya'ni u deyarli ikki ming yil oldin, zamonaviy Turkiyaning poytaxti bölişidan ança avval, strategik jihatdan poytaxt sifatida joylaştirilgan. U şuningdek, «barça yöllar Rimga boradi» degan maşhur maqol Örta asrlarda paydo bölganini, rim davriga tegişli emasligini va köproq ramziy ma'noga ega bölganini ta'kidladi. Barselona muxtor universiteti tadqiqotçisi Adam Pazout esa viloyat poytaxtlarining markaziy roli matematik jihatdan tasdiqlanganini, şuningdek, köplab yöllar, jumladan, Anadoluning şarqidagi Tavr toğlaridagi taxminan 2000 metrgaça kötarilgan marşrutlar çegara bölinmalari örtasidagi aloqa uçun harbiy ehtiyojlarga muvofiq qurilganini qöşdi. Uning sözlariga köra, viloyat poytaxtlarining markaziyligi geografiyaning natijasi bölganmi yoki rimliklarning ataylab rejalaştirganligimi aniqlaş uçun qöşimça tadqiqotlar zarur.

Qadimiy marşrutlar va zamonaviylik

Mualliflar zamonaviy yöllarning bir qismi rim davrida qöyilgan yönalişlarni, ayniqsa qadimiy aholi punktlari yirik aholi markazlari bölib qolgan joylarda, takrorlayotganini aniqladi. Brugmans sanoat inqilobidan va avtomobil transportining paydo bölişidan söng transport tarmoqlari sezilarli darajada özgarganini, ammo qadimiy va zamonaviy marşrutlar örtasidagi yaqqol uzluksizlik saqlanib qolganini ta'kidladi. Jamoa, şuningdek, xuddi şu ~299 000 km yöl va aholi punktlarini qamrab oluvçi, yuqori aniqlikdagi oçiq raqamli Itiner-e xaritasini yaratdi; bu arxeologiya, tarix, iqtisodiy geografiya va transport sohasidagi tadqiqotlar uçun imkoniyatlar oçadi. Turkiyaning janubidagi toğli Kilikiya böyiça ma'lumotlar taqdim etgan Istanbul universiteti tarix professori Hamdi Şahin arxeologik dalillar — mil toşlari, tarixiy matnlar va saqlanib qolgan toş yöllar — roliga urğu berdi va Turkiyada har yili qadimiy yöllar haqidagi dalillar ham kirgan 400 dan 500 gaça yangi yozuvlar topilayotganini qayd etdi.