Atom yadrosi qanday tuzilgan: Kun.uz tahlili — Quyoşdan radioaktivlikkaça

Material nimadan xabar beradi

Kun.uz naşri 6-noyabr kuni ilmiy-ommabop tahlil eʼlon qildi atom va yadro energiyasi haqida. Material quyoş nuri bizga 150 million kilometr uzoqlikda joylaşgan termoyadro reaktori — Quyoşdan yetib kelişini aytib boşlanadi. Keyin muallif haqiqiy yadro reaktorining qanday işlaşini körsatişga vaʼda beradi, lekin avval öquvçilarning atom va uning yadrosi haqidagi tasavvurlarini «yangilaşni» rejalaştiradi. Bir çeklovni taʼkidlaş joiz: publikatsiya sarlavhasida Özbekistondagi yadro reaktori mavzusi körsatilgan, biroq materialning bizga yetib borgan matnida mamlakatdagi reaktor haqida aniq maʼlumotlar yöq — keltirilgan qism yadroning asosiy fizikasiga bağışlangan.

Yadro atomga nisbatan qançalik kiçik

Tasavvur uçun naşr stadion bilan soliştirişdan foydalanadi: agar butun uran atomini «Bunyodkor» stadioni deb tasavvur qilsak, uning yadrosi yonğoqça ölçamida böladi. Şu bilan birga, atomning deyarli butun massasi aynan şu mayda yadroda töplangan. Yadro musbat zaryadli protonlar va zaryadsiz neytronlardan taşkil topgan. Bir xil zaryadlar bir-birini itarişi sababli, kiçik hajmga siğdirilgan protonlar tarqalib ketişi kerak edi — lekin bu sodir bölmaydi, çunki materialda keltirilgan soliştirişga köra, kuçli yadro taʼsiri elektromagnit kuçdan taxminan 100 baravar kuçli. Uning bitta şarti bor: u faqat juda kiçik masofalarda taʼsir qiladi. Neytronlar zaryadga ega bölmasa-da, yadro kuçi orqali protonlar va boşqa neytronlar bilan bağlanadi — ularni yadroni uşlab turuvçi «yelim» bilan soliştiriş mumkin.

Nega baʼzi elementlar radioaktiv

Tahlilning ikkinçi qismi baʼzi elementlar öz-özidan radiatsiya çiqarişini, boşqalari esa çiqarmasligini nima bilan izohlaşini tuşuntiradi. Naşr maʼlumotlariga köra, bu yadro barqarorligi, xususan, undagi protonlar va neytronlar nisbati bilan bağliq. Misollar keltiriladi: uğlerod yadrosida olti proton va olti neytron bor, uran yadrosida esa 92 proton va 146 neytron, yaʼni nisbat taxminan birga bir yarim. Muallif barqaror bölmagan oğır yadroni şifokor vaznini 150 kilogrammdan taxminan 80–90 kilogrammgaça kamaytirişni tavsiya qilgan bemorga öxşatadi: barqarorlikka intilgan bunday yadro öz-özidan parçalanadi va nurlanadi. Yadro reaktori aynan qanday işlaşi va Özbekistondagi reaktor haqida nima aytilgani haqida materialning keltirilgan bölagidan hukm çiqariş mumkin emas — bu qism manbada oçilmagan.