Dehli yana dumanda: nega har yillik havo ifloslanişi krizisini töxtatib bölmayapti

Yana bir qişloq dumanli tsikli

2026-yil noyabr boşida Dehli havosi yana «juda nosoğlom» darajaga tuşdi: Şveytsariyaning IQAir monitoring ma’lumotlariga köra, PM2,5 zarralarining örtaça konsentratsiyasi kub metrga 157,9 mikrogrammni taşkil etdi, holbuki Jahon soğliqni saqlaş taşkiloti yillik xavfsiz daraja sifatida 5 mkg/m³ dan yuqori bölmagan körsatkiçni tavsiya qiladi. Buni yozib çiqdi Deutsçe Welle. Şahar uçun bu taniş senariyni takrorlaş: havo sifatining yomonlaşuvi, favqulodda çeklovlar, hokimiyatlar örtasida ayblovlar almaşinuvi — va keyingi yilda butun tsiklning yana takrorlanişi.

Sabablar haqida nima ma’lum

Krizis sabablari yaxşi örganilgan. 2026-yilgi bahosi Dehli hukumati tomonidan körib çiqilganekspertlar guruhi qiş mavsumidagi PM2,5 ning asosiy manbalari sifatida avtotransport, sanoat, yol va quriliş maydonlaridan kötarilgan çang, biomass va çiqindilarni yoqiş hamda qoşni hududlardan keladigan ifloslanişni nomladi. EnviroCatalysts ekologik guruhi asosçisi Sunil Dahiya hukumatning qaror qabul qilişni qöllab-quvvatlaş tizimi (DSS) ma’lumotlariga tayanib, 2025-yil qişi uçun quyidagi raqamlarni keltirdi: PM2,5 ning taxminan 65 foizi taşqaridan Dehliga keladi va taxminan 35 foizi şahar içida hosil böladi; eng katta taşqi manbalar qatorida Milliy poytaxt regionidagi (NCR) qoşni Noyda va Gurugram şaharlari turadi. Dehli bilan uçta qoşni ştatning ayrim qismlari örtasidagi faoliyatni muvofiqlaştiriş asosiy tösiq bölib qolmoqda: «Bu umumiy muammo va heç bir şahar uni yolğiz hal qila olmaydi», — dedi u DW ga.

Nega çora-tadbirlar samara bermaydi

Dahiya fikriça, uziliş ilmiy tavsiyalar bilan hokimiyat harakatlari örtasida yotadi: olimlar ön yildan ortiq vaqtdan beri butun havo havzasi masştabida aniq manbalarga qaratilgan yil davomida amal qiladigan çora-tadbirlar zarurligini aytib kelmoqda, hokimiyat esa mavsumiy javob beradi. Favqulodda çeklovlar faqat ifloslaniş xavfli darajalarga yetgandan keyin yöqaga qoyiladi, qisqa muddatli çora-tadbirlar — suv purkagiçlari va duman minoralari — esa ozgina yengillik beradi. Strukturaviy özgarişlar (sanoat çiqindilariga qattiq nazorat, tozalangan yoqilği, jamoat transportining kengaytirilişi, transportni elektrlaştiriş, fermerlar uçun ekin qoldiqlarini yoqişga muqobil yeçimlar) sekin suratda oldinga surilmoqda. «Ilm-fan tösiq emas. Tösiqlar — bu amalga oşiriş, mintaqaviy muvofiqlaştiriş va siyosiy iroda», — dedi u. Warrior Moms harakati hammuassisi Bhavreen Kandhari esa çiqindilarni tögri qayta işlaş örniga yoqiş vaqtni yanada oğirlaştirişini.

Siyosiy ölçov

Havoning har bir yomonlaşuvi siyosiy kuraş bilan birga keçadi. 6-noyabr kuni Dehli atrof-muhit vaziri Manjinder Singh Sirsa qoşni Panjobda ekin qoldiqlarini yoqiş ifloslanişning ösişiga hissa qoşayotganini, Dehlining özida esa quriliş, transport va sanoat manbalari nazorat qilinayotganini aytdi — bu haqda All India Radio xabar berdi. Dahiya Panjob va Haryanadagi mavsumiy yoğinlar «vaqti-vaqti bilan, ammo keskin» ta’sir etuvçi omil ekanligiga, bir neça hafta davomida havoni «juda yomon» toifadan «oğir» toifaga ötkazişga qodir ekanligiga rozi böldi, biroq bu yagona manba emas. Uning aytişiça, faqat transport özi mahalliy PM2,5 çiqindilarining taxminan 51–53 foizinitaşkil etadi, qişki PM2,5 ning katta qismi esa sulfat dioksid, azot oksidlari va ammiakdan hosil böladigan ikkilamçi zarralardir, bu esa elektrostansiyalarda, sanoatda va transportda yoqilği yondirilişiga işora qiladi. «Agar şudgor qoldiqlarini yoqiş ertaga tugasa ham, Dehli yilning katta qismida baribir nosoğlom havoni nafas olaveradi», — qoşdi u. DW Dehli hukumatining bir neça rasmiy şaxsidan izoh sörab murojaat qildi, biroq javob olmadi.

Dumanda kim yaşaydi

Dehlining millionlab aholisi havo tozalagiçlarni öziga xarid qila olmaydi va ifloslanişdan panoh topiş imkoniyatiga ega emas. Ulardan biri — Janubiy Dehlidagi boy mahallada xizmatkor bölib işlaydigan Deepika: u bir haftadan beri yötalmoqda va özining aytişiça, «yaqin bir neça oy davomida bunga çidaşdan boşqa iloji yöq». Dehli Namrata Yadav, uning sakkiz yoşli ögli bilan birga qatnaşgan havo ifloslanişiga qarşi norozilik namoyişlari Ötgan yil noyabrida, bir yil ötganidan keyin ham muammolar saqlanayotganini ta'kidladi. DW suhbatdoşlari umumiy ustuvorliklar röyxatini ataydilar: mavsumiy çeklovlar örniga yil böyi davom etadigan ifloslaniş nazorati, hukumatlar örtasida yaxşiroq muvofiqlaştiriş, mavjud me'yorlarning qat'iyroq bajarilişi va ölçanadigan maqsadlar — yana bir qişki favqulodda reja örniga barqaror toza havo strategiyasi.