Angliyada munitsipal uylarni sotib oliş huquqi yangi qurilgan uylar uçun bekor qilinişi mumkin: nima özgaradi va nima uçun bu ön yillar davomida bahsli masalaning manbai bölib kelmoqda

Asosiy ma’lumotlar

Leyboristlar hukumati allaqaçon maksimal çegirmani qisqartirgan, endi esa yangi ijtimoiy uylar ijaraçilarini sotib oliş huquqidan mahrum qilişni rejalaştirmoqda — tegişli qonun loyihasi parlamentdan ötmoqda.
Leyboristlar hukumati allaqaçon maksimal çegirmalarni qisqartirgan, endi esa yangi ijtimoiy uylarda yaşovçilarni sotib oliş huquqidan mahrum qilişni rejalaştirmoqda — tegişli qonun loyihasi parlamentdan ötkazilmoqda.
Hukumat hisob-kitoblariga köra, çeklovlar ön yillikda kutilayotgan 26 000 munitsipal uyni sof yöqotişni 18 000 uyni sof ösişga aylantiradi.
1980-yildan buyon sxema böyiça ikki milliondan ortiq uy sotilgan — bu Angliyadagi munitsipal uy-joy fondining taxminan 40 foizi; sotilgan uylarning 41 foizi hozir xususiy ijaraga berilmoqda.
1980-yildan buyon sxema böyiça ikki milliondan ortiq uy sotilgan — bu Angliya munitsipal uy-joy fondining qariyb 40 foizi; sotilgan uylarning 41 foizi hozir xususiy ijaraga berilmoqda.

Millionlab mulkdorni yaratgan sxema birinçi marta jiddiy qisqartirilmoqda

1980-yilda Margaret Thatçer hukumati joriy etgan Right to Buy (sotib oliş huquqi) sxemasi Angliyadagi munitsipal uy-joylardagi ijaraçilarga öz xonadonlarini çegirma bilan sotib oliş huquqini bergan edi. 40 yildan oşiq vaqt içida bu sxema orqali ikki milliondan ortiq uy sotilgan — BBCkeltirgan ma'lumotlarga köra, bu Angliyadagi munitsipal uy-joy fondining taxminan 40 foizini taşkil etadi, aksariyat savdolar esa sxemaning birinçi yillariga töğri kelgan. Endi 2024-yilda hokimiyatga kelgan leyboristlar hukumati dasturni izçil ravişda toraytirmoqda: avval u maksimal çegirmani keskin qisqartirdi, sentyabrda esa boş vazir Keir Starmer partiya qurultoyida yangi uylar ijaraçilaridan sotib oliş huquqi olib taşlanişini — «allaqaçon öz uysida yaşayotgan heç kimning huquqidan mahrum qilmasdan» — e'lon qildi. Bu çorani delegatlarga taqdim etgan Buyuk Mançester meri Andy Burnham munitsipal uylar «kelgusi avlodlar uçun» davlat mulkida qolişini va'da qildi; bundan oldin u ijtimoiy uy-joylarni sotişni davom ettirgan holda uy-joy inqirozini hal qilişga urinişni «tubini oçib qöyilgan vannani töldiriş»ga qiyoslagan edi. Tegişli qoidalar hozir parlamentdan ötayotgan qonun loyihasida örin olgan.

Amalda nima özgaradi va kim uçun

Hukumat çeklovlar köp yillik tendensiyani özgartirişiga umid qilmoqda: leyboristlar joriy etgan çeklovlardan oldin Angliyani yaqin ön yillikda 26 000 munitsipal uyni sof yöqotiş tahdidi qilgan bölsa, endi şu davrda 18 000 uyga sof ösiş kutilmoqda. Hozirgi ijaraçilar uçun deyarli heç narsa özgarmaydi — mavjud uyni sotib oliş huquqi saqlanadi. Asosan kelgusi ijtimoiy uy-joy ijaraçilari ta'sirlanadi: yangi qurilgan uylar endi davlat fondidan çiqib ketmaydi. Siyosiy böliniş esa yaqqol: konservatorlar va Reform UK sxemani saqlab qoliş, hatto kengaytiriş kerakligini aytmoqda. Right to Buy'ni 2016-yilda bekor qilgan Şotlandiya va Uels (2019-yil) tajribasi, professor Rebecca Tunstall fikriça, bunday çoralarning ta'siri darhol körinmasligini körsatadi — «hali katta farq yöq».

Kim yutdi: «mulkdorlar demokratiyasi»dan merosxörlargaça

Uyini sotib olişga ulgurganlar uçun sxema ulkan kapital ösişiga aylandi. 80 yoşli Barbara Stevens Londinning şimolidagi Kentiş Town'da ikki xonali munitsipal kvartirani taxminan 35 000 funtga sotib olgan edi; bugungi kunda, özining baholaşiça, u 600–700 ming funt turadi. Londinning şimolidagi munitsipal kvartirada ösgan BBC muallifi qöşni ayol misolini keltiradi: 1989-yilda 18 800 funtlik çegirma bilan 21 200 funtga sotib olingan kvartira sakkiz yildan keyin 54 500 funtga, yana beş yildan keyin esa 143 000 funtga sotilgan, eng katta foydani esa birinçi ijaraçilar emas, keyingi xaridorlar olgan. Sxemani Thatçer bilan birga işga tuşirgan vazir lord Heseltine uni «davlatdan oddiy odamlarga qilingan eng yirik kapital ötkazma» deb ataydi va bugunga qadar uni boşqaça loyihalamagan bölardi. Milan universiteti iqtisod professori Matteo Sandi ham mualliflik qilgan tadqiqot sxema eng keng qamrab olgan hududlarda ösgan bolalarda yaxşiroq ta'lim va iqtisodiy natijalar — yuqoriroq GCSE natijalari, universitetga öqişga kiriş imkoniyati köproq va voyaga yetganlik davrida yuqoriroq daromadlar — aniqlagan. Sandi esa özi ehtiyotkorlik bilan ifodalaydi: «Right to Buy katta kamçiligi bor yaxşi siyosat edi — ijtimoiy uy-joylarni köproq quriş kerak edi».

Tanqid: «soliq tölovçi ikki marta tölaydi»

Tanqidçilar sxemaning asosiy nuqsoni — sotilgan uylarning yangilari bilan almaştirilmasligi — aynan şu deb hisoblaydi. Heseltine şunday deb taxmin qilinganini tan oladi: mahalliy kengaşlar tuşumlarni yangi qurilişga yönaltiradi, biroq u hukumatdan ketgandan keyin bu amalga oşmadi. New Economics Foundation tadqiqoti maʼlumotlariga köra, Right to Buy böyiça sotilgan uylarning 41 foizi hozir xususiy ijaraga berilmoqda; fond vakili Molly Harris xususiy ijaraçilarni «haqiqiy ğoliblar» deb ataydi va davlat «ikki marta tölayotganini» — avval sotuvdagi çegirma, söngra xuddi şu uy ijaraga berilganda uy-joy nafaqalari orqali — körsatadi: uning hisob-kitobiça, 2021–2025-yillar oraliğida nafaqa tizimi orqali xususiy ijaraçilarni subsidiyalaşga 58 mlrd funtdan ortiq mablağ ketgan. Londonning Newham tumani misoli öta xarakterli: u yerda sotilgan 9 000 munitsipal uyning deyarli yarmi keyinçalik xususiy ijaraga ötgan, kengaşda mamlakatdagi eng katta munitsipal uy-joy navbati mavjud va The Big Issue xabariga köra, ötgan yili u bir neça yil oldin sotilgan uylarni qayta sotib olib 20 mln funtdan ortiq yöqotgan. Tanqislik miqyosi raqamlarda ham körinadi: Londonda oila uçun kvartira navbatida kutiş örtaça 27 yil, Angliya kengaşlari esa oilalarni vaqtinçalik joylaştirişga kuniga 8 mln funt sarflamoqda.

Reforma nima hal qilmaydi

Sxemani çeklaş tarafdorlari ham uning ijtimoiy uy-joy tanqisligining yagona sababi emasligini tan oladi. Tunstall kengaşlarning turar-joy mahallalarini buziş dasturlarini ham körsatadi — ular 1990-yillardan buyon minglab uylarni yöq qilgan — va ön yillar davomida yetarli quriliş yöqligini ham: agar davlat 1980-yillardagi surʼatlar bilan qurişni davom ettirganda, munitsipal uylarning sotilişi, uning fikriça, fondning sof yöqotişiga aylanmasligi mumkin edi. Muassasaviy muammo ham qöşiladi: köplab kengaşlar munitsipal uy-joyni uy-joy uyuşmalariga topşirib, öz quriliş könikmalarini yöqotgan. Şu bilan birga, bahsda kamdan-kam kelişuv nuqtasi bor, buni BBC materiali muallifi ham qayd etadi: muammo uylarni sotişda emas, balki ularning yangilari bilan almaştirilmasligida edi. Tayyorlanayotgan taqiq aynan şunga — yangi uylarning jamoat fondidan çiqib ketişiga çek qöyişga — qaratilgan bölib, Şotlandiya va Uels tajribasi körsatganidek, uning oqibatlari darrov sezilmaydi.