Baholovçilar va hokimiyat ommaviy uy-joy baholaşi böyiça bahs qildi: u nimani belgilaydi, nimani esa belgilamaydi

Ommaviy baholaş böyiça munozaralar: tomonlarning pozitsiyalari

Kun.uz ommaviy köçmas mulk baholaşi böyiça munozara taşkil etdiunda Ommaviy köçmas mulk baholaş milliy markazi direktor örinbosari Feruz Sultonov, markaz boşqarmasi boşliği Botir Karimov, Özbekça Baholovçilar jamiyati raisi Zebuniso Isanova va jamiyat kengaşi a'zosi Şuhrat Abduvohobov qatnaşdi. Muzokaralarda baholaş natijalarining huquqiy maqomi, «bozor narxiga yaqin qiymat» tuşunçasi, qöllaniladigan koeffitsientlar va mulkdorlarning şikoyat qiliş imkoniyati muhokama qilindi.

Binoni buzişda kompensatsiya: yönaliş belgisi yoki yakuniy summa

Feruz Sultonovning sözlariga köra, ommaviy baholaş natijalari köçmas mulk jamoat ehtiyojlari uçun olib qöyilganda kompensatsiyani töğridan-töğri belgilovçi miqdor sifatida qaralmaydi: u dastlabki hisob-kitoblar uçun ma'lumot manbai bölişi mumkin. Amaldagi kompensatsiya tartibi saqlanadi; agar bir tomon ommaviy baholaş natijasiga rozi bölmasa, mustaqil baholovçini jalb etiş mumkin. Agar mulkdor va ikkinçi tomon belgilangan qiymatga rozi bölsa, tölovlar şu qiymat asosida amalga oşirilişi mumkin. Şuhrat Abduvohobov bu yondaşuvga rozi emas: uning fikriça, tomonlarning kelişuvi bilan çeklaniş yetarli emas, çunki yerni jamoat ehtiyojlari uçun olib qöyiş töğrisidagi qonun qoplanişi şart bölgan yöqotişlarning alohida toifalarini nazarda tutadi. Baholovçi ularni sanab ötdi: köçmas mulk va yerga nisbatan huquqlarning qiymati, köp yillik ekinlar, foyda yöqotiş va köçiş xarajatlari. «Ommaviy baholaş natijalari kompensatsiya obyektlarini töliq qamrab olmagani uçun uni qöllaş notöğri», — dedi Abduvohobov. Kelişmovçilik yakuni: rasmiy şaxslar ommaviy baholaşni dastlabki yönaliş belgisi sifatida tasvirlamoqda, baholovçilar esa uning qöllaniş çegaralari qonunda aniq belgilanişi kerakligini ta'kidlaydi.

Uy-joy bitimlari: majburiy narx bölmaydi

Xarid-sotuv masalasida Sultonov ommaviy baholaş na mulkdor, na xaridor uçun majburiy narx emasligini aytdi: bir milliard sömga baholangan obyektni aynan şu summa sotiş yoki sotib oliş şart emas. Uning tuşuntirişiça, baholaş fuqaroga öz köçmas mulkining taxminiy qiymatini biliş imkonini beradi, xaridorga kerakli summani oldindan aniqlaşga yordam beradi, davlatga esa hududlar böyiça köçmas mulk fondining qiymati haqida tasavvur beradi. Baholovçilar qonun loyihasida bu ogohlik yetarli darajada aniq ifodalanmaganini bildirdi: loyihaning 12-moddasida natijalardan köçmas mulk bitimlarini rasmiylaştiriş, soliqqa tortiş va qonunda belgilangan boşqa maqsadlar uçun foydalaniş tilga olingan. Abduvohobov «köçmas mulk bitimlari» — keng tuşunça ekanini, faqat xarid-sotuvni emas, garovni ham öz içiga olganini, şu bois qiymat qayerda majburiy, qayerda tavsiyaviy ekanligi aniq körsatilişi kerakligini ta'kidladi. U, şuningdek, natijalarning «tavsiyaviy xususiyati» va ularning «ustuvor hisobga olinişi» holatlari haqidagi 11-moddaning ta'riflarini aniqlaştirişni taklif qildi. Sultonov bitimlarda çeklovlar yöqligi haqidagi norma ilgari kiritilgani va u jamoatçilikka taqdim etilgan loyiha tahriridan tuşib qolgan bölişi mumkinligini aytib, yakuniy variantni baholovçilar bilan birga körib çiqişga tayyorligini bildirdi.

Soliqlar va baholaş metodologiyasi

Markaz vakili tizimning maqsadlaridan biri soliq yukini adolatli taqsimlaş ekanini aytib ötdi: joylaşuvi va infratuzilmasi tufayli qimmatroq bölgan köçmas mulk bilan imkoniyati çeklangan hududlardagi mulk örtasidagi farqlarni soliqqa çiqarişda hisobga oliş nazarda tutilmoqda. Şu bilan birga Sultonov soliqqa tatbiq etiş tartibi va stavkalarini belgilaş markazning vakolatiga kirmasligini, ommaviy baholaşning özi soliqlarning bir neça barobar oşişini anglatmasligini taʼkidladi; joriy etişdan oldin tajriba natijalarini örganiş kerak. Baholovçilar esa, öz navbatida, natijalarni qöllaş maqsadi oldindan belgilanişi kerak deb hisoblaydi: Abduvohobov mulk egasining sotuv, garov yoki suğurta bitimlarida qatnaşişga majbur emas, ammo soliq tölaşga majbur ekanini eslatib, baholaşdan foydalaniş sohalari uning kerak böladigan jarayonlardan kelib çiqib aniqlanişi lozimligini taʼkidladi. U bunday maʼlumotlardan renovatsiya dasturlarini rejalaştirişda va zarur mablağlar böyiça dastlabki hisob-kitoblarda ham foydalaniş mumkinligini aytib ötdi. Metodologiya ham alohida muhokama qilindi: ommaviy baholaşda xonadonning içiga kirilmaydi va taʼmirning haqiqiy holati tekşirilmaydi — obyektlar mavjud maʼlumotlar asosida örtaça taʼmir şaroitida baholanadi, individual baholaşda esa obyekt joyida örganiladi. Aynan şu sababli, Sultonovning fikriça, «bozor narxiga yaqin qiymat» atamasi paydo bölgan. Zebuniso Isoanova bunga qarşi çiqib, baholaş faoliyatida faqat ikki xil qiymat mavjud — bozor qiymati va bozor qiymatidan farq qiluvçi qiymat — deb, ommaviy baholaş natijasi şulardan qaysi biriga tegişli ekanligi haqida savol qöydi.

Narxlar maʼlumotlari va şikoyat qiliş tartibi

Eʼlonlardagi narxlar va haqiqiy bitimlar örtasidagi farq ham bahs mavzusiga aylandi. Sultonovning maʼlumotlariga köra, bir yil içida Toşkent böyiça 100 mingdan ortiq eʼlon qilingan taklif va 85 mingdan ortiq notarial sotuv bitimi örganilgan; tilga olingan 30–40 foizlik farqni u taklif narxi bilan savoddan keyingi narx örtasidagi farq bilan izohladi. Abduvohobov esa notarial şartnomalardagi summalar har doim ham haqiqiy sotuv narxini aks ettirmasligini, individual baholaşda savod uçun tuzatiş ham hisobga olinişini qayd etdi. Bahslar şikoyatlarni körib çiqiş masalasi bilan yakunlandi: Abduvohobov markaz direktori boşçiligidagi komissiya özining hisoblagan qiymatiga mulk egalarining eʼtirozlari körib çiqişining betaraflikka şubha uyğotişini taʼkidladi. U, şuningdek, mulk egasi mustaqil baholaş hisobotini taqdim etsa, natija qanday hisobga olinişini aniqlaştirişni söradi. Bu savollar bahslar davomida batafsil muhokama qilinmadi; markaz vakillari baholovçilarga qonun loyihasi va metodikani birgalikda körib çiqişni taklif qildi. Ommaviy baholaşni qöllaş çegaralari, koeffitsiyentlarni hisoblaş va şikoyatlarni körib çiqiş mexanizmi oçiq qoldi.