Tramp Isroilga harbiy yordam 2026-yil oxirida töxtatilişini e’lon qildi

Saylov kuni qilingan bayonot

AQŞ prezidenti Donald Tramp seşanba kuni, 3-noyabr, Fox News telekanaliga telefon orqali bergan intervyusida Vaşington Isroilga yiliga qariyb 4 milliard dollar miqdoridagi harbiy yordamni 2026-yil oxiriga qadar töxtatişini aytdi. Uning sözlariga köra, Isroil baş vaziri Benyamin Netanyaxu bilan kelişuv «bir neça oy oldin» erişilgan, özi esa bu mavzu «bir-ikki yil» muhokama qilingan va taşabbusni Netanyaxuning özi bergan deb ta’kidladi. Tramp Isroil amerika qurollarini xohlagança sotib olişi mumkinligini ta’kidladı: «Ular xohlagan hamma narsani sotib olişlari mumkin». Bayonot örtaça saylovlar kuni ertalab qilingan, öşanda amerikaliklar Vakillar palatasining butun tarkibini (435 örin) va Senatning 35 örinini saylayotgan edi; AQŞda saylov kuni bayonotlarni çeklovçi saylovoldi sukut davri yöq, ya’ni ovöz beriş kunidagi çiqişlarga taqiq qöymaydi.

Amaldagi majburiyatlar haqida nimalar ma’lum

Amaldagi kelişuv — 2016-yilda Barak Obama davrida imzolangan uçinçi ö‘n yillik özaro tuşunuş memorandumi — ö‘n yil davomida 38 milliard dollar harbiy yordam nazarda tutadi, ya’ni 2028-yilgaça yiliga 3,8 milliard dollar. Fox News ham amaldagi şartnoma 2028-yilgaça yiliga taxminan 3,8 milliard dollar yordam nazarda tutayotganini qayd etadi. Netanyaxu may oyida CBS News intervyusida amerika harbiy yordamidan bosqiçma-bosqiçma vöz keçiş tarafdori ekanini aytgan edi va bu jarayonni Kongress tarkibi özgarişini kutmasdan başlaş mumkinligini bildirgan edi.

Raqamlar bayonotni şubha ostiga qöyadi

The National naşri alohida tahlilida bayonot körinib turganidan murakkabroq ekanini qayd etadi: 2023-yil 7-oktabrdagi hujumlardan buyon Kongress Isroilga qoşimça harbiy yordam va qoşma mudofaa moliyalaştiriş doirasida 8,8 milliard dollardan ortiq mablağ ajratdi — bu memorandum böyça Vaşington 2027–2028-yillarda berişi kerak bölgan 7,6 milliard dollardan 1,2 milliard dollarga köproq. Naşr keltirgan Kongress ma’lumotlariga köra, Isroil Ikkinçi jahon uruşidan buyon amerika taşqi yordamining eng yirik umumiy oluvçisi bölib qolmoqda — ikki tomonlama yordam va raketaqarşi mudofaa moliyalaştiriş böyça 190 milliard dollardan ortiq. The National, şuningdek, bayonot saylov kuni saylovçilarga qaratilgan bölişi mumkinligini, çunki demokratlar va Trampning respublikaçilar bazasining bir qismi orasida Isroilga nisbatan qöllab-quvvatlaş pasayib borayotganini taxmin qiladi. Trampning özi bu qarorni demokratlarning tanqidiga bögladi, xususan Miçigan ştatidan senatorlikka nomzod Abdul El-Sayyedni «jihodçi-uyquçi» deb atadi; El-Sayyed Isroilning Ğazzadagi harakatlarini genotsid deb baholaydi va harbiy yordamni töxtatiş tarafdori.

Isroildagi munosabat

Isroil ommaviy axborot vösitalarining xabarlariga köra, qaror kutilmagan böldi: davlat teleradio kompaniyasi KAN mudofaa vazirligi va armiyada Trampning bayonoti hayronlik bilan qarşilanganini, Çannel 12 esa Isroil moliya vazirligi Vaşingtonning niyati haqida e’londan oldin bilmaganini xabar qildi. Çannel 12 ma’lumotlariga köra, yillik 3,8 milliard dollar 2027 va 2028-yillarning mudofaa byudjetlari uçun muhim mablağ manbasi sifatida qaralgan edi. Netanyaxu devoni bayonotga izoh bermadi. «Isroil demokratlari» partiyasi rahbari Yair Golan baş vazirni «dahşatli muvaffaqiyatsizlik»uçun javobgar deb topdi, yordamning töxtatilişi mamlakat xavfsizligiga jiddiy zarba bölişi va isroilliklar mudofaa ehtiyojlarini «juda oğir bir paytda» töliq öz zimmalariga olişlari kerak bölişi haqida ogohlantirdi. Netanyaxuning asosiy raqibi Gadi Eizenkot mudofaa idorasi özgarişdan ommaviy axborot vösitalari orqali xabar topganini xavfli deb atadi va baş vazirning iste’fosini talab qildi. Bayonot murakkab koalitsiya şakllantiriş jarayoni fonida qilindi: saylovlar natijalariga köra Netanyaxu bloki 120 örinli Knessetda 53 öringa ega, muxolifat 48, arab partiyalari 19 öringa ega va muxolifatda köpçilik uçun 61 örin yetişmaydi.

Nimalar noaniq qolmoqda

Tramp AQŞ İsrailga yana kerak bölsa yordam berişga tayyor ekanini, İsrail esa «gullab-yaşnayotganini» va endi yordamga muhtoj emasligini aytdi. Biroq bu bayonat 2028-yilgaça amalda bölgan yuridik memorandum bilan qanday uyğunlaşuvi va u rasmiy qaror şaklida rasmiylaştiriladimi — noma'lum; manbalarda İsrail hukumati tomonidan tasdiqlaş yöq. Kontekst Fors körfazidagi taranglikning kuçayişi bilan ham murakkablaşadi: xuddi şu kuni Amerika rasmiy şaxsining sözlariga köra, AQŞ kuçleri Hormuz böğozidagi İron nişonlariga mudofaa zarbalarini berdi, İron parlamenti raisi Muhammad Boqir Ğolibaf esa Tehron Vaşingtonga «qat'iy va oqilona javob» berganini ma'lum qildi.