Grenlandiya parlamenti AQŞ va Daniya bilan harbiy mavjudlik töğrisidagi uç tomonlama şartnomani ratifikatsiya qildi

Nuukda ratifikatsiya

2026-yil 3-noyabrda Grenlandiya parlamenti AQŞ va Daniya bilan xavfsizlik va harbiy kiriş huquqi haqidagi uç tomonlama şartnomani ma'qulladi. Bu hujjat strategik jihatdan qulay joylaşgan va foydali qazilmalarga boy orolda Amerika harbiy mavjudligini kengaytiriş yölini oçadi. Ma'lumotlarga köra, Deutsçe Welle, ovoz beriş poytaxt Nuukda bölib ötdi. Gazeta.uz Reuters ma'lumotlariga tayanib xabar berişiça, şartnomaga 16 deputat ovoz bergan, qarşi ovoz beruvçi bölmagan, 7 nafar betaraf qolgan. Oktyabr oyidagi ilk muhokamada ham qonunçilarning köpçiligi hujjatni allaqaçon qöllab-quvvatlagan edi.

Şartnoma nimani nazarda tutadi

Hujjat 2026-yil sentyabrda AQŞ prezidenti Donald Tramp, Daniya boş vaziri Mette Frederiksen va Grenlandiya boş vaziri Yens-Frederik Nilsen tomonidan Nyu-Yorkda BMT Boş Assambleyasi doirasida imzolangan. U ikki yangi Amerika harbiy bazasi taşkil etiş va «Golden Dome» raketalarga qarşi mudofaa tizimini joylaştirişga ruxsat beradi, şu bilan birga Grenlandiya Daniya nazorati ostida qoladi va grenlandlarning öz taqdirini özi hal qiliş huquqi tasdiqlanadi. Gazeta.uz ma'lumotlariga köra, ijro şartnomasi kuçga kirişi uçun AQŞ Senatining ma'qullanişi talab etilmaydi — Daniya va Grenlandiya tomonidan ratifikatsiya qilinişi yetarli. Daniya parlamenti qonun loyihasini ikki öqişda körib çiqadi: 11 va 19-noyabr kunlari, ovoz beriş 19-noyabrda Kopengagenda rejalaştirilgan.

Kontekst: tahdidlardan kelişuvgaça

Şartnoma Trampning köp yillik bosimi natijasida yuzaga keldi. U 2026-yil yanvaridan beri AQŞning xavfsizlik manfaatlariga havola qilib, Grenlandiya ustidan AQŞ nazoratini talab qilib keldi va harbiy kuç hamda tariflardan foydalaniş bilan tahdid qildi Yevropa ittifoqçilariga qarşi. Tramp Daniya özining muxtor Arktika hududini Xitoy va Rossiyadan keladigan tahdidlardan yetarli darajada himoya qilmayotganini da'vo qilgan. Deutsçe Welle bahosiga köra, bu tahdidlar AQŞ va Daniya örtasidagi munosabatlarga zarar yetkazgan hamda NATOdagi Yevropa ittifoqçilarini xavotirga solgan. Keskinlik 21-yanvarda Trampning Davosda NATO boş kotibi Mark Rutte bilan uçraşuvidan söng pasaydi; u yerda Pentagonning Grenlandiyadagi kiriş huquqini kengaytiriş töğrisidagi «kelişuv kontseptsiyasi» e'lon qilindi, u keyinçalik sentyabr şartnomasiga aylandi. Daniya Amerika harbiy mavjudligini kengaytirişga tayyorligi haqida qayta-qayta bildirgan, biroq Grenlandiyani AQŞ hududiga aylantiriş talabini rad etgan.

Tanqid va hokimiyat pozitsiyasi

Ovoz berişdan oldin Grenlandiya taşqi işlar vaziri Mute Egede deputatlarga şunday dedi: «Biz tinçlik va barqarorlik endi öz-özidan tuşunarli bölib qolmasligini tan olişimiz kerak». Mustaqillik tarafdori Naleraq partiyasi raisi Pele Broberg şartnomaning iqtisodiy qiymatiga şubha bilan qarab, unga qarşi çiqdi: «Biz mustaqil davlat bölganimizda ğalaba qozona oladigan yaxşiroq kelişuv izlaymiz. Lekin bu şartnomadan heç qanday iqtisodiy foyda olinmadi». Tanqidçilar, şuningdek, Trampning hududiy va tarif tahdidlari keltirib çiqargan «haddan taşqari tebranişlar»siz ham xuddi şunday kelişuvga erişiş mumkin bölganini ta'kidlagan.

Nima allaqaçon amalda va nima özgaradi

1951-yilgi şartnomaga köra, AQŞ Grenlandiyada allaqaçon katta harbiy erkinlikka ega. Biroq mavjudlikni ixtiyoriy ravişda qisqartirgandan keyin ular orolning şimoli-ğarbida, raketalarga qarşi mudofaa va radiolokatsion kuzatuv uçun foydalaniladigan faqat Pituffik kosmik bazasini saqlab qolgan. Şu tariqa, ratifikatsiya qilingan şartnoma köp yillar davomida birinçi marta Amerika harbiy mavjudligining qisqarişi emas, balki kengayişini tasdiqlaydi — albatta, agar Daniya parlamenti 19-noyabrda hujjatni ma'qullasa.