Fuqarolarga huquqlari buzilishidan oldin ma’muriy sudga murojaat qilishga ruxsat berilishi ko‘zlanmoqda

Loyiha birinchi o‘qishda qabul qilindi

Oliy Majlis Qonunchilik palatasi 27-oktyabr ma’muriy sud ish yuritish kodeksining yangi tahriri loyihasini birinchi o‘qishda qabul qildi. Hujjatni Oliy sud raisi o‘rinbosari Shuhrat Polvonov taqdim etdi. U ma’muriy da’volarning to‘rt turi — e’tiroz bildirish, taqiqlash, majburiyat yuklash va tan olish haqidagi da’volarni joriy etish taklif etilayotganini ma’lum qildi. Bu Gazeta.

Asosiy yangilik — taqiqlash da’vosi

Asosiy o‘zgarish fuqaro yoki tadbirkor qachon sudga murojaat qilishi mumkin bo‘lgan momentga tegishli. Amaldagi kodeksga ko‘ra manfaador shaxs ma’muriy organning qarori yoki harakati uning huquqlarini allaqachon buzgan, ularni amalga oshirishga to‘siq qo‘ygan yoki unga qonunsiz majburiyat yuklagan deb hisoblasa, ariza topshirishga haqli. Polvonov yig‘ilishda quyidagicha tushuntirdi: «Bugungi kunda ma’muriy sudga murojaat qilish uchun fuqaro yoki tadbirkor o‘z huquqi buzilishini kutishi kerak». Uning aytishicha, yangi taqiqlash da’vosi «huquqlarni himoya qilishni proaktiv rejimga o‘tkazadi».

Bu qanday ishlaydi va nima hali aniq emas

Oliy sud raisi o‘rinbosari misol sifatida ayrim bir faoliyat turiga sarmoya kiritishni rejalashtirayotgan, ammo keyinchalik soliq yoki qurilish organlari loyihaga to‘sqinlik qiluvchi qaror qabul qilishidan xavotirda bo‘lgan tadbirkorni keltirdi. Bunday tadbirkor sudga oldindan hujjatlar va ruxsatnomalarni taqdim etib, mumkin bo‘lgan qonunga xilof aralashuvdan himoya qilishni so‘rashi mumkin — sud ma’muriy organga bu faoliyatga aralashmaslikni taqiqlashi mumkin. Biroq taqiqni qo‘llashning aniq shartlari, jumladan huquqlar buzilishi xavfiga nisbatan dalillar talablari, qonun loyihasining yakuniy tahririda aniqlashtirilishi kerak. UzLiDeP deputati Saydullo Azimov yig‘ilishda sud bunday qaror bilan ma’muriy organning qonun bilan belgilangan majburiyatlarini bajarishiga xalaqit bermasligini va bunday taqiqning chegaralari qanday bo‘lishini so‘radi.

Taklif etilayotgan boshqa o‘zgarishlar

Loyihada shuningdek quyidagilar nazarda tutilgan: fuqarolar va tadbirkorlarning vazirliklar, idoralar va mahalliy hokimiyat organlarining ular manfaatlariga ta’sir etuvchi me’yoriy-huquqiy hujjatlarini to‘liq yoki qisman haqiqiy emas deb tan olishni talab qilish huquqi; davlat organlarining qarorlarining qonuniyligi va asosdorligini, jumladan jarimalarning mutanosibligini isbotlash majburiyati; arizalar topshirishni soddalashtirish — rasmiy kamchiliklar arizani avtomatik ravishda qaytarishga olib kelmasligi, noto‘g‘ri sudga yuborilgan ariza esa tegishli sudga uzatilishi taklif etilmoqda; kamida 20 kishi birlashishi kerak bo‘lgan jamoaviy da’vo instituti. Deputatlar muhokama davomida aynan bunday minimal ishtirokchilar sonining maqsadga muvofiqligini so‘roq qilishdi.

Kontekst va statistika

Ma’muriy sudlar O‘zbekistonda 2017-yildan beri faoliyat yuritmoqda. Polvonov yig‘ilishda keltirgan ma’lumotlarga ko‘ra, 2017—2026-yillarda ular taxminan 150 ming ishni ko‘rib chiqqan; Oliy sudning baholashicha, hollarning 55 foizida buzilgan huquqlar tiklangan, taxminan 27 ming xususiy qaror chiqarilgan. Rais o‘rinbosari loyiha Germaniyaning ma’muriy sud ish yuritish modeli hisobga olingan holda ishlab chiqilganini ma’lum qildi; tayyorlashda Oliy sud, Adliya vazirligi, Bosh prokuratura, deputatlar hamda Germaniya, Yaponiya va Ozarbayjondagi xorijiy mutaxassislar qatnashgan. Shuningdek, amaldagi qonunchilikda allaqachon ayrim oldindan himoya choralari, masalan, e’tiroz bildirilayotgan hujjat ijrosini to‘xtatib turish imkon berilgani qayd etiladi — yangilik kelajakdagi buzilishning oldini olishga qaratilgan mustaqil da’vo yaratishdan iborat.

Sentabr qarori bilan aloqa va hujjat maqomi

22-sentabr prezident Shavkat Mirziyoyev ma’muriy sud ish yuritishini isloh qilish bo‘yicha takliflarni ma’qulladi, ular orasida hokimiyat va mahalliy kengashlar me’yoriy hujjatlariga e’tiroz bildirish, da’volarning to‘rt turi, huquqlar buzilishidan oldin ularni himoya qilish, sudga murojaat qilishning olti oylik muddatini qayta ko‘rib chiqish hamda davlat organlari qarorlarining qonuniyligi va mutanosibligi ustidan sud nazoratini kuchaytirish bor edi. 27-oktyabrda qabul qilingan loyiha shu yo‘nalishlarga mos keladi. Kuchga kirishidan oldin unga qonunchilik jarayonining keyingi bosqichlaridan o‘tishi kerak.