Toshkent modernistik arxitekturasi YUNESKOning Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritildi

O‘n bino — bitta meros obyekti

Toshkent modernizmining o‘nta nufuzli namunasi YUNESKOning Butunjahon merosi obyektiga kiritildi — bu haqda euronews xabar beradi. Gap 1966-yilgi zilziladan keyin paydo bo‘lgan binolar haqida: o‘sha paytda jamoat inshootlarining yangi avlodi zamonaviy shakllar, tajribaviy materiallar va shahar issiq iqlimiga moslashgan yechimlar bilan qurilgan edi. Muhim jihati shundaki, ushbu obyektlarning aksariyati — muzeylar, konsert zallari, sirk va metro bekatlari — hozirgacha dastlabki maqsadida foydalanilmoqda, ya’ni YUNESKOning e’tirofi «shisha vitrinada» muhofaza qilinadigan yodgorliklarga emas, balki faoliyat yuritayotgan shahar infratuzilmasiga tegishli.

Mahalliy xususiyatli modernizm

O‘zbekiston madaniyat va san’atni rivojlantirish jamg‘armasi rais o‘rinbosari Saidaziz Ishonxo‘jayevning aytishicha, zilziladan keyin Toshkentga kelgan me’morlar o‘z yechimlarini mahalliy sharoitga moslashtirgan: loyihalarda ichki hovlilar, bezak naqshlari va an’anaviy o‘zbek me’morchiligining boshqa elementlari paydo bo‘lgan. Yorqin misol — 1968-yilda Rozanov va Shestopalov me’morlar tomonidan loyihalashtirilgan hamda 1970-yilda Lenin muzeyi sifatida ochilgan O‘zbekiston davlat tarix muzeyi. Muzey direktori Jannat Ismoilova ta’kidlashicha, bezak panjaralar binoni yozgi quyoshdan himoya qiladi, o‘ymakor yog‘och eshiklar Qo‘qon ustalari tomonidan yasalgan, interyerdada an’anaviy ganch o‘ymakorligidan foydalanilgan. 1992-yildan boshlab binoda O‘zbekiston davlat tarix muzeyi faoliyat yuritadi, dastlabki elementlarning katta qismi saqlanib qolgan.

San’at muzeyi, saroy, sirk va metro

O‘zbekiston davlat san’at muzeyi 1967–1974-yillarda qurilgan bo‘lib, dastlab aynan muzey sifatida — ko‘rgazma zallari va omborxonalari bilan loyihalashtirilgan edi. O‘zbek xalq amaliy san’ati bo‘limi mudirasi Olga Udovenko aytishicha, fasadda to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyosh nurlarini cheklovchi tajribaviy panellar ishlatilgan; material keyinchalik almashtirilgan va hozir tadqiqotchilar dastlabki ko‘rinishni tiklash imkoniyatini o‘rganmoqda. Direktor Isroil G‘ulomov ma’lumotlariga ko‘ra, Xalqlar do‘stligi saroyi 3816 o‘rin uchun mo‘ljallangan bo‘lib, xonalarni harorat o‘zgarishlaridan himoya qilish hisobga olingan holda loyihalashtirilgan. O‘zbekiston davlat sirki (1968–1976-yillarda qurilgan) hozirda ta’mirlanmoqda: sirk rahbari Rustam Majidovning so‘zlariga ko‘ra, ta’mir arxitekturaviy ko‘rinishni saqlagan holda artistlar uchun sharoitlarni yaxshilashi kerak. Modernizm yer ostida ham namoyon bo‘lgan: «Kosmonavtlar» bekati kosmik fath mavzusida bezatilgan, metro esa elektrodepo boshlig‘i Rustam Shofiqovning so‘zlariga ko‘ra, bugungi kunda kuniga milliondan ortiq yo‘lovchi tashimoqda.

YUNESKO maqomi nimalarni o‘zgartiradi

Bu e’tirof binolarning kelgusi saqlanishi va foydalanilishiga qo‘shimcha e’tibor qaratdi. Ishonxo‘jayev ta’kidlashicha, saqlash faqat fasadlarga hisoblanmaydi: binolar xavfsiz va funksional holatda qolishi lozim, bu esa konstruksiyalar va muhandislik tizimlari holatini baholash, yong‘in xavfsizligi talablarini bajarish hamda arxitektura o‘ziga xosligini yo‘qotmasdan yangi ehtiyojlarga moslashtirishni nazarda tutadi. Amaliy jihatdan bu, muzey, saroy, sirk va metro bekatlari sifatida faoliyatini davom ettirayotgan obyektlar uchun zamonaviylashtirish masalalarini endi xalqaro meros maqomini hisobga olib hal qilish kerakligini anglatadi — bu haqidagi muhokama allaqachon boshlangan, xususan, San’at muzeyining dastlabki fasadini tiklash atrofida.