Asosiy ma’lumotlar

  • 26-oktyabr kuni Markaziy Osiyoning 8 yirik shaharidan 6 tasida AQI 100 dan oshdi; Toshkentda besh kunda indeks 93 dan 164 ga ko‘tarildi (+76%).
  • Laboratoriya ma’lumotlariga ko‘ra, Toshkent havosidagi PM2,5 ning taxminan 40 foizi tabiiy chang, 42,6 foizi yonish jarayonlari.
  • Yanvardan 19-oktyabrgacha Toshkentda PM2,5 28 foizga, PM10 32 foizga kamaydi: ko‘tarilish qisqa muddatli sinoptik epizod deb baholanmoqda.

Olti shaharda bir vaqtda kuzalgan yomonlashuv

So‘nggi kunlarda Markaziy Osiyoning bir nechta yirik shaharlarida havoning sifati keskin yomonlashdi va bu vaziyat o‘zbekistonlik mutaxassislar tomonidan batafsil tahlil qilindi. Ma’lumotlarga ko‘ra, Gidrometeorologiya ilmiy-tadqiqot instituti Ekologiya va iqlim o‘zgarishi milliy qo‘mitasi huzurida, 26-oktyabr kuni hududda kuzatuv olib boriladigan sakkiz yirik shahardan oltitasida havo sifati indeksi (AQI) 100 chegarasidan oshdi: Bishkekda — 160, Toshkentda — 157, Shymkentda — 149, Qarag‘anda va Dushanbada — 134, Samarqandda — 114. O‘sha kuni Bishkek IQAir ma’lumotlariga ko‘ra dunyoning eng ifloslangan shaharlari reytingida to‘rtinchi o‘rinni egalladi. Qozog‘istonda noqulay meteorologik sharoitlar haqida ogohlantirish berilgan shaharlar soni 24-oktyabrdagi to‘rttadan 27-oktyabrga kelib o‘ntaga yetdi.

Chiqindilar o‘sishi emas, meteorologiya

Institut laboratoriyasiga rahbarlik qiluvchi klimatolog Erkin Abdullaxatov yuzlab kilometr masofada joylashgan shaharlarda bir vaqtda kuzalgan yomonlashuvni faqat mahalliy manbalar bilan emas, atmosfera jarayonlarining mintaqaviy xususati bilan izohlaydi. O‘tgan o‘n kunlikda hudud ustida bosim 1045 gPa-ga yetgan sovuq antisiklon hukm surdi; 19–25-oktyabr kunlari umuman yog‘ingarchilik bo‘lmadi, Toshkentda tunda shamol tezligi 0,6–1,2 m/s gacha pasaydi. Toshkent teleminorasida 24–25-oktyabr kechasi kuchli harorat inversiyasi qayd etildi: yuqori qatlam yer yuzasidagi qatlamdan 4,2 °C ga iliqroq edi. Iliq qatlam «qopqoq» vazifasini bajaradi: vertikal havo almashinuvi to‘xtaydi va transport, sanoat chiqindilari hamda tabiiy chang, emissiya hajmi aslida oshmasa ham, yer yuzi yaqinida to‘planadi. Diqqatga sazovor jihat shundaki, poytaxtda markaziy isitish hali yoqilmagan edi, yoqilg‘i yondirishga xos gazlar (NO₂, SO₂, CO) konsentratsiyalari esa past qoldi.

Namuna tahlili nimani ko‘rsatdi

Indeks dinamikasi meteorologik sharoitlar rolini tasdiqlaydi: Toshkentda o‘rtacha sutkalik AQI 21-oktyabrdagi 93 dan 26-oktyabrdagi 164 ga ko‘tarildi — besh kunda 76 foizga, bunda ifloslanish cho‘qqisi tungi soatlarga to‘g‘ri keladi (oxirgi oy o‘rtasida soat 23:00 da 119, 17:00 da esa 82), bu inversiya va aralashish qatlamining ingichkalashganini ko‘rsatadi, kunduzgi transport oqimi emas. 12–16-oktyabr kunlarida Olmazor, Yunusobod va Mirzo Ulug‘bek tumanlaridan olingan PM2,5 namunalarining laboratoriya tahlili shuni ko‘rsatdiki, o‘rtacha 39,7 foiz tarkib — tabiiy mineral chang (ayrim kunlari 52,2 foizgacha), 42,6 foiz — transport, sanoat va energetikadagi yonish jarayonlari, 6,8 foiz — transport va metallurgiyadan chiqadigan og‘ir metallar, yana 11,2 foiz — manbasi aniqlanmagan komponentlar. Toshkent havosida tabiiy changning ulushi o‘rtacha shaharlar uchun jahon ko‘rsatkichidan ikki baravar yuqori (taxminan 40 foizga qarshi 18 foiz). HYSPLIT traektoriya tahlili 24-oktyabr kechasi Toshkentga kelgan havo massalari Qozog‘iston va O‘zbekiston cho‘l hududlari orqali 1000 km dan ko‘p yo‘l bosib o‘tganini ko‘rsatdi.

Yaxshilanish fonidagi qisqa muddatli epizod

Ikkala nashr ham quyidagini ta’kidlaydi: ko‘tarilishni yillik dinamikadan ajratib qarash kerak. 2026-yil yanvaridan 19-oktyabrgacha Toshkent havosida PM2,5 miqdori o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 28 foizga, PM10 32 foizga kamaydi; o‘rtacha oktyabr indeksi 124 dan 104 ga yaxshilandi. Ekologiya va iqlim o‘zgarishi qo‘mitasi— Zamon.uz keltirgan vaziyat tahlili muallifi — buni uzoq muddatli yaxshilanish fonidagi qisqa muddatli sinoptik epizod deb baholaydi, ammo muammo hal bo‘lganining belgisi deb hisoblamaydi. Mutaxassislar chang bo‘ronlari sharoitlarining tez-tez takrorlanishini ham iqlim o‘zgarishi bilan bog‘laydi: hududda tez isish kuzatiladi, Orolni quritishdan keyin hosil bo‘lgan Orolqum cho‘li yillik chang chiqindilarini 14 mln tonnadan 27 mln tonnaga oshirdi. Taklif etilayotgan chora-tadbirlar orasida — gidromet xizmatlari o‘rtasida mintaqaviy ma’lumot almashinuvi, inversiyalarni oldindan bashorat qilish, transport va qozonxona chiqindilarini kamaytirish, qurilish maydonlaridagi changlanishni nazorat qilish va ko‘kalamzorlashtirish; O‘zbekistonda milliy platformaga ochiq ma’lumotli 28 ta avtomatik monitoring stansiyasi allaqachon ulangan.