Verona forumi Stambulda bölib ötdi: köp qutblilik, Yevropaning roli va Ukrainadagi uruşni tugatiş yöllari

Stambulda yangi jahon tartibi haqidagi munozara

19-Verona Yevrosiyo iqtisodiy forumining birinçi kuni payşanba kuni Stambuldagi Çiroqon saroyida bölib ötdi va u köp qutbli dunyoning şakllanişi, Yevropaning kelajakdagi roli hamda Ukrainadagi uruşni tugatişning turli yondaşuvlariga bağişlandi. Muhokamalarda 30 dan ortiq davlatning siyosiy, biznes va akademik vakillari qatnaşdi va suhbat qayta-qayta AQŞ, Rossiya, Yevropa va boşqa yirik davlatlar örtasida muloqot hamda kuçlar yangi muvozanati zarurligiga qaytdi.

Turkiya: noaniqlikka javob sifatida barqarorlik

Turkiya xazina va moliya vaziri Mehmet Şimşek kiriş sözida dunyo özgaruvçanlik, noaniqlik, murakkablik va ikki ma’nolilik davridan ötayotganini, bu esa qarama-qarşiliklar, global ta’minot zanjirlaridagi uzilişlar, xomaşyo narxlarining ösişi va jahon iqtisodiga bosim bilan boğliq ekanini aytdi. Uning sözlariga köra, Anqaraning javobi makromoliyaviy barqarorlikni saqlaşdir: ma’lumotlarga asoslangan ehtiyotkor pul-kredit siyosatini davom ettiriş, byudjet zaxiralarini tiklaş hamda energiya importiga qaramlikni kamaytiriş uçun yaşil transformatsiyani tezlaştiriş. Şimşek, şuningdek, mamlakatning diplomatik rolini ta’kidlab, Turkiya atrofdagi hududlarning «barqarorligi, tinçligi va farovonligi»ga qiziqqani uçun vositaçilik va muloqotga sarmoya kiritayotganini qayd etdi.

Köp qutbli tizimda AQŞ va Yevropa

Xalqaro munosabatlar kengaşi xodimi va Rossiya siyosati böyiça sobiq yuqori darajadagi amerikalik amaldor Tomas Grem AQŞ tarixda birinçi marta undan çiqib bölmaydigan köp qutbli tartibga duç kelayotganini aytdi. Uning fikriça, Vaşington «doimiy raqobat» davriga moslaşişi, töğridan-töğri qarama-qarşilikdan qoçiş va transmilliy muammolarni hal qiliş uçun yetarli hamkorlik darajasini saqlab qolişga majbur; maqsadni u Yevropa, Yaqin Şarq va Şarqiy Osiyodagi mintaqaviy muvozanatlarda köradi. Ilim Yayma jamğarmasi raisi Nekmeddin Bilal Erdoğan Turkiyaning ösib borayotgan mintaqaviy rolini xuddi şu siljiş bilan boğlab, Anqaraning Suriya, Iroq va Kavkaz böyiça sa’y-harakatlarini qayd etdi hamda qarama-qarşiliklarga qaramay muloqot kanallarini saqlab qolişga çaqirdi. Yevropa Komissiyasining sobiq raisi va Italiyaning sobiq boş vaziri Romano Prodi Yevropa özini Rossiya va AQŞ örtasidagi aloqalardan çetda qolganini — qisman öz içki nizolari tufayli — tan oldi, ammo qit’ani kelajakdagi kelişuvdan çiqarib taşlaş xato bölardi: «Yevropasiz tinçlik böla olmaydi». U, şuningdek, «kiçik Yalta» öxşatmasini keltirdi va amerika-rossiya energetika kelişuvining özi kengroq xalqaro muammolarni hal qilmasligini qöşimça qildi.

Ukrainadagi uruşni tugatiş yondaşuvlari

Iştirokçilar jangovar harakatlarni töxtatişning turli stsenariylarini taklif qildilar. RF prezidentining investitsiya va iqtisodiy hamkorlik böyiça maxsus vakili Kirill Dmitriyev va Rossiya töğridan-töğri investitsiyalar jamğarmasi boşliği Moskva vaqtinçalik sulhlarni emas, jangovar harakatlarning doimiy töxtatilişi va Yevropa xavfsizligining barqaror arxitekturasiga erişmoqda, çunki oraliq kelişuv uruşning qayta boşlanişiga olib kelişi mumkin, dedi. U yaqindagi amerika-rossiya aloqalarini va Tramp ma’muriyatining Rossiya, Ukraina va Yevropa manfaatlarini muvozanatlaş böyiça sa’y-harakatlarini ijobiy baholadi. Grem aksinça, doimiy tinçlik bitta kelişuvdan kelib çiqişi mumkin emas deb hisoblaydi: «Sulh şarti sifatida doimiy tinçlik talab qiliş aslida uruşni davom ettirişga çaqirişdir». Uning mantiqiga köra, avval kelişuv tamoyillari va parametrlari böyiça kelişib oliş, söngra sulh tuziş va kamroq tarang muhitda batafsil muzokaralarni davom ettiriş kerak, bu Rossiya va Ukrainadan özaro imtiyozlar hamda Yevropaning faol iştirokini talab qiladi. Dmitriyev, şuningdek, Rossiya va Yevropa örtasidagi iqtisodiy aloqalarni tiklaşga çaqirdi, Rossiya energiyasining Yevropaga yetkazib berişni qayta tiklaşni «iqtisodiy jihatdan muqarrar» deb atadi va döstona mamlakatlar örtasida işlab çiqariş sohasidagi hamkorlikni kengaytiriş imkoniyati borligini qayd etdi.

Muhokamaning ahamiyati

Forum hatto keskin qarama-qarşiliklar şaroitida ham — masalan, Dmitriyevning «doimiy nizolarni hal qiliş» yondaşuvi bilan Gremning bosqiçma-bosqiç sxemasi örtasidagi farqlarga qaramay — tomonlar töğridan-töğri muloqot uçun maydonçalarni saqlab qolmoqda. Mintaqadagi öquvçilar uçun bu tadbirning ahamiyati şundaki, Turkiya yana bunday aloqalar ötkaziladigan joy bölib qolmoqda, muhokama qilinayotgan Ukrainadagi nizolarni hal qiliş ssenariylari esa qöşni davlatlar iqtisodiyoti boğliq bölgan Yevropa xavfsizligi va energiya yetkazib berişga bevosita ta’sir qiladi. Çiqişlardan amaliy xulosa şuki, köpçilik qatnaşçilar fikriça, har qanday kelişuvning taqdiri faqat AQŞ va Rossiya emas, balki Yevropa iştirokida hal böladi.