Asosiy ma’lumotlar

  • EDF keltirgan Jahon banki bahosiga köra, 2025-yilda dunyoda maş'alalarda taxminan 167 mlrd kubometr gaz yondirilgan — bu butun Afrika iste'mol qiladigan hajmga teng
  • Kalxauge ta'kidlaydi: metanni kamaytiriş CO2 çiqindilarini çuqur kamaytiriş zaruratini bekor qilmaydi, ikkala yönalişda ham işlaş kerak
  • Vadalar va amaliyot örtasidagi asosiy tösiq — institutsional, kadrlar va moliyaviy salohiyatning yetişmasligi

Metan — iqlim özgarişiga qarşi tez ta'sir etuvçi vosita sifatida

Metan çiqindilarini kamaytiriş iqlim özgarişini hozirgi avlod umrining davomida sekinlaştirişga qodir — bunday tezisni Environmental Defense Fund (EDF) ta'sir masalalari böyiça ijroçi vitse-prezidenti Angela Çuri Kalxauge ilgari surdi. BMTning COP31 iqlim sammiti doirasida Anadolu agentligiga bergan intervyusida u metan nima uçun alohida e'tibor loyiq ekanini tuşuntirdi: bu gaz kuçli issiqxona ta'siriga ega, uni kamaytiriş çora-tadbirlari esa qisqa muddatda körinadigan natija beradi. «Natijalarni körganda, yana köproq işlaş ilhomini his qilasan», — deb qayd etdi u.

Yöqotilgan gaz: 167 milliard kubometr

Kalxauge iqlim kun tartibini energetika xavfsizligi bilan boğladi. Uning sözlariga köra, Jahon banki baholariga havola qilib, 2025-yilda dunyoda maş'alalarda taxminan 167 mlrd kubometr tabiiy gaz yondirilgan — bu butun Afrika qit'asi iste'mol qiladigan hajmga taxminan teng. Bu hajm, u ta'kidlaganidek, bir vaqtning özida atmosferaga metan emissiyasining salmoqli uluşi hamda yöqotilgan energetika resursi hisoblanadi. Uning aytişiça, ustuvor vazifa bunday gazni tutib olib, uni energetika tizimiga qaytarişdir: aholisining salmoqli qismi arzon energiyaga ega bölmagan hududlar uçun yöqotişlarni kamaytiriş qöşimça resurs beradi.

Qaraşlardagi siljiş: muammodan iqtisodiy imkoniyatga

Kalxauge kuzatişlariga köra, metanga munosabat özgarib bormoqda. Avval muhokamalarda u köproq iqlim oqibatlari bilan boğlanar edi, biroq Afrika energetika komissiyasi iştirokidagi tadbirda gaz eksportçilari bilan işlaydigan taşkilotdan bölgan suhbatdoşi uning aytişiça, şunday javob berdi: «metan — bu resurslar, metan — bu pul». U metanga oid çora-tadbirlarning iqtisodiy foydali ekanligi tobora köproq e'tirof etilayotgani ham mamlakatlar orasida, ham tarmoqda kuzatilayotganini, geosiyosiy vaziyat esa davlatlarni mavjud resurslardan samaraliroq foydalaniş va yöqotişlarni kamaytirişga qöşimça undayotganini ta'kidlaydi.

Texnologiyalar mavjud, biroq metan CO2 böyiça işni almaştirmaydi

Kalxauge metanga ustuvorlik beriş karbonat angidridni kamaytirişga zarar yetkazmasligini alohida ta'kidlab ötdi: «Metan böyiça işlaş CO2 böyiça işlamasligimizni anglatmaydi. Bizga karbonat angidrid çiqindilarini juda çuqur kamaytiriş kerak». Uning sözlariga köra, neft-gaz sektorida texnologiyalar allaqaçon çiqindilarning taxminan 70 foizini kamaytiriş imkonini beradi, bundan 60 foizi esa sof xarajatsiz amalga oşiriladi, ya'ni harakatlarni iqtisodiy foyda bilan darhol boşlaş mumkin. Qöşimça salohiyatni u qişloq xöjaligida köradi.

Vadalar va amaliyot örtasidagi farq

Texnologiyalar mavjudligi va xabardorlikning ösişiga qaramay, asosiy tösiq sifatida Kalxauge salohiyat — institutsional, kadrlar va moliyaviy resurslarning yetişmasligini nomladi. Uning fikriça, metan çiqindilariga qarşi kuraş faqat ekologik mavzu sifatida taqdim etilsa, uni moliyalaştiriş qiyinlaşadi; uni energetika sektoriga integratsiya qiliş va gazning tijorat qiymatiga urğu beriş mablağ jalb etişga yordam beradi. U, şuningdek, tartibga soliş doiralarining yetişmasligiga işora qildi: aniq qoidalar, işonçli ma'lumotlar va javobgarlik çora-tadbirlari bilan mustahkamlangan moliyalaştiriş mexanizmlari zarur.

COP31 yakunlari va kelgusi yilga kutişlar

COP31 sammitini Kalxauge «yaxşi boşlaniş» sifatida baholadi, muhokamalarni amalga oşiriş masalalariga siljiş va mamlakatlar e'lon qilgan salmoqli moliyaviy majburiyatlarni qayd etdi. Şu bilan birga, u «bizni hali uzoq yöl kutmoqda», deb qöşimça qildi. Istiqbolda u metanni kamaytiriş ahamiyati töğrisida kuçli siyosiy signalga va 2030-yilga qadar Global metan majburiyati maqsadiga erişiş uçun sa'y-harakatlarni tezlaştirişga çaqirdi hamda kelgusi sammitga qadar amalga oşiriş sur'atlarini ikki barobar oşirişga umid bildirdi.