Asosiy ma’lumotlar
- 57 davlat Braziliyada ötgan COP30da yol xaritasi bloklanganidan söng «xohlovçilar koalitsiyasini» tuzdi
- Koalitsiyaning birinçi anjumani aprelda Santa-Martada (Kolumbiya) bölib ötdi, ikkinçisi Tuvalu bölib ötadi
- Germaniya, Fransiya va Niderlandiya qazilma yoqilğidan voz keçiş böyiça milliy rejalarni taqdim etdi, Finlyandiya esa Antaliyadagi COPning birinçi haftasida özinikini e'lon qildi
Yol xaritasi örniga kompromiss
Bir yil oldin, BMT iqlim sammitining Braziliyada ötkazilayotgan muzokaralari hal qiluvçi bosqiçga kirib borganda, 80 dan ortiq davlat neft, gaz va kömirdan voz keçiş böyiça aniq yol xaritasi ğoyasini qöllab-quvvatlayotgan edi. Lekin bu amalga oşmadi: Rossiya va Saudiya Arabistoni kabi neft qazib oluvçi davlatlarning qarşiligi tufayli anjuman zaiflaştirilgan yakuniy hujjat bilan tugadi, unda qazilma yoqilği töğridan-töğri tilga olinmagan edi. Buni Deutsçe Welle yozib çiqdi.
B reja: BMT doirasidan taşqaridagi koalitsiya
Kompromiss sifatida sammit mezboni Braziliya «ixtiyoriy» yol xaritasi tayyorlaşni taklif qildi. Şu bilan birga, BMTning konsensus asosidagi muzokaralaridagi bandlikdan norozi 57 davlat qazilma yoqilğidan voz keçişni tezlaştiriş maqsadida COP doirasidan taşqarida «xohlovçilar koalitsiyasini» tuzişga qaror qildi. Aprel oyida bu guruh Santa-Marta şahrida (Kolumbiya) öz sammitini ötkazdi — bu ötiş jarayonining aynan amaliy jihatlariga bağişlangan birinçi anjuman edi. Uning hamraislari Kolumbiya va Niderlandiya böldi; Kanada, Norvegiya, Braziliya, Nigeriya, Meksika, Avstraliya, Germaniya hamda Vanuatu kabi iqlim jihatidan zaif davlatlar qatnaşdi. Iştirokçilar milliy yol xaritalarini işlab çiqiş, moliya va savdo tizimlarini qayta quriş, neft, kömir va gaz subsidiyalarini qisqartiriş, şuningdek, daromadlari bu tarmoqqa boğliq bölgan odamlarni qöllab-quvvatlaş masalalarini muhokama qildi. Ikkinçi anjuman kelasi yil Tuvalu bölib ötadi.
Antaliyadagi muzokaralarda koalitsiyaning roli
Hozirda deyarli 200 davlat Turkiyaning Antaliya şahrida bölib ötayotgan BMT iqlim anjumanida muzokara olib bormoqda. Davlatlar qazilma yoqilğidan voz keçiş ötişiga birinçi marta 2023-yilda rozi bölgan edi, biroq keyingi sammitlar bu majburiyatni qanday bajariş kerakligini belgilay olmadi. Koalitsiya joriy raundga ta'sir qiladimi — hozirça noma'lum. NewClimate Institute tahlilçisi Çetna Hareş Kumar buni «köproq uzoq muddatli öyin» deb hisoblaydi: guruh ötiş jarayonining inklyuzivligi va amalga oşirilişi mumkinligini körsatsa, yangi davlatlarni jalb qilişi mumkin. ECCO eksperti Aleksandra Skott koalitsiya «siyosiy turtkani saqlab turadi» va milliy rejalarni işlab çiqiş hamda infratuzilma investitsiyalarini moliyalaş böyiça bilimlarni töplaşda davom etmoqda, deb qayd etadi.
Birinçi milliy rejalar va Braziliyaning global yol xaritasi
Santa-Martadan söng qazilma yoqilğidan voz keçiş böyiça milliy rejalarni Germaniya, Fransiya va Niderlandiya taqdim etdi; ular yangi majburiyatlarni öz içiga olmasa-da, mutaxassislar buni ijobiy birinçi qadam deb baholamoqda. Finlyandiya öz yol xaritasini Antaliyadagi anjumaning birinçi haftasida e'lon qildi, biroq tahlilçilar boşqa davlatlarning tez qöşilişini kutmoqda. Bundan taşqari, Braziliya ötgan sammitda va'da qilingan global yol xaritasini e'lon qildi — bu deyarli 200 sahifalik hujjat bölib, qayta tiklanadigan energetikaga ötiş uçun vositalar töplami sifatida xizmat qilişi kerak. Unda davlatlarning 2028–2033-yillar oraliğida bosqiçma-bosqiç ötişi nazarda tutilgan bölib, har bir davlatning qazilma yoqilğiga boğliqligi va moliyaviy imkoniyatlarini hisobga olgan çora-tadbirlar taklif etiladi: subsidiyalarni qisqartiriş, qayta tiklanadigan energetikani kengaytiriş va metan çiqindilarini kamaytiriş. Kumar bu yondaşuvni «sozlanişi» deb atadi va endi asosiy savol davlatlar qanday turtka yaratişlarida ekanligini ta'kidladi.
Kontekst: inqiroz çuqurlaşmoqda, yirik e'lonlar kutilmayapti
Turkiyadagi sammit Yevropadagi bir qator ölimga olib keladigan issiqlik tölqinlari va 1400 dan ortiq odam hayotini olib ketgan Nepaldagi muzlik qulaşidan söng ötmoqda; undan qazilma yoqilği böyiça yirik e'lonlar kutilmayapti. Deutsçe Welle ma'lumotlariga köra, qayta tiklanadigan energetika 2025-yilda birinçi marta jahon elektr energiyasi işlab çiqarişining uçdan biriga yetdi, biroq köpgina neft-gaz kompaniyalari — jumladan QatarEnergy, Saudi Aramco va «Gazprom» — Urgewald ekologik taşkilotining ma'lumotlar bazasiga köra yangi konlarni qidiriş yoki özlaştirişni davom ettirmoqda. OECD ma'lumotlariga köra, qazilma yoqilğiga beriladigan subsidiyalar yiliga taxminan 920 mlrd dollarni taşkil etadi, garçi ularning hajmi kamayib bormoqsa. Turkiya anjumanda yakuniy energiya iste'molida elektr energiyasining uluşini 2035-yilga kelib 35 foizga yetkaziş maqsadini ilgari surmoqda — bugungi kunda taxminan 20 foiz bölgan holatdan; bu taşabbus qöşimça elektr energiyasi toza bölişi kerakligi aniq körsatilmagani uçun tanqid qilinmoqda.


