Asosiy ma’lumotlar

  • 16-noyabrdagi COP31 qaror loyihasi rivojlanayotgan mamlakatlarga moslaşuv mablağlarini uç barobar oşirişni — 2035-yilgaça yiliga kamida $120 mlrdga yetkazişni taklif qilmoqda
  • Matn qazib olinadigan yoqilğidan «darhol ötiş»ga, samarasiz subsidiyalardan voz keçişga va 2035-yilgaça elektr energiyasi uluşini 35%ga yetkazişga çaqirmoqda
  • Hujjat 1,5°C maqsadi endi erişilmaydigan bölib qolganidan «çuqur taşviş»ni qayd etib, haroratni «qayta sozlaş» böyiça dastur taklif qilmoqda

Qaror loyihasi nima taklif qilmoqda

Duşanba kuni, 16-noyabrda, Antaliyada ötayotgan konferensiyaning COP31 raisligi ostida yakuniy qarorning 18 betlik loyihasi e'lon qilindi. Hujjat 144 banddan iborat bölib, rivojlanayotgan mamlakatlarga yillik moslaşuv mablağlarini uç barobar oşirişni — 2035-yilgaça kamida $120 mlrdga yetkazişni taklif qilmoqda. Bunda rivojlangan mamlakatlardan uşbu maqsadga erişiş yöl xaritasini taqdim etiş va taraqqiyotni kuzatiş mexanizmini yaratiş talab qilinmoqda. Moslaşuv çora-tadbirlari 2035-yilgaça yiliga kamida $300 mlrd mablağ jalb qiliş böyiça umumiy yönaliş bilan muvozanatlanişi taklif etilmoqda.

Energetika: qazib olinadigan yoqilğidan ötiş va elektrifikatsiya

Energetika bölimida matn qazib olinadigan yoqilğidan «adolatli, tartibli va teng huquqli» tarzda ötişni tezlaştirişga, şuningdek, samarasiz yoqilği subsidiyalaridan darhol ötiş va bosqiçma-bosqiç voz keçişga çaqirmoqda. Loyiha 2035-yilgaça yakuniy energiya iste'molida elektr energiyasi uluşini 35%ga yetkaziş, jahon qayta tiklanadigan energetika quvvatlarini uç barobar oşiriş va 2030-yilgaça energiya samaradorligi ösişining yillik sur'atlarini ikki barobar oşirişni taklif qilmoqda. Alohida metan çiqindilarini kamaytiriş — monitoring, gaz oqişlarini aniqlaş va gazni muntazam yoqiş hamda havoga çiqarişni bartaraf etiş haqida söz yuritilmoqda. Elektrifikatsiya muzokaralarda bahsli band böldi: loyihada u «generatsiya tuzilişidan qat'i nazar foyda keltirişi mumkin» deb qayd etilgan, biroq köplab iştirokçilar elektrifikatsiyani qayta tiklanadigan manbalar bilan qat'iy boğlaşni talab qilmoqda.

1,5°C maqsadi va yangi dasturlar

Loyiha 2015-yilgi Parij konferensiyasida kelişilgan 1,5°C isiş çegarasi endi erişilmaydigan bölib qolganidan «çuqur taşviş» bildirib, haroratning «qayta sozlanişi» (overşoot) miqyosini va davomini minimallaştiriş hamda isişni imkon qadar tezroq yana 1,5°C ostiga qaytariş zarurligini ta'kidlaydi. Buning uçun çegarani vaqtinça oşib ketiş ilmi va undan keyingi haroratni pasaytirişni örganişga bağişlangan alohida dastur taklif etilmoqda. Şuningdek, matnda toğlar va iqlim özgarişi böyiça dastur hamda «Antalya-to-Addis Ababa Roadmap on Adaptation and Resilience Finance» taşabbusi bor; u moslaşuv va iqlim zararlarini moliyalaştirişning başorat qilinadigan va kengaytirilgan manbalarini aniqlaşi lozim. Uning hisoboti 2027-yilgi COP32da körib çiqilişi rejalaştirilgan.

Keyin nima böladi: juma kunigaça davom etadigan muzokaralar

Muzokaralarga rahbarlik qilayotgan Avstraliya iqlim özgarişi va energetika vaziri Kris Bowen hujjat e'lon qilingandan söng uning ayrim qoidalari kelişmovçilik tuğdirişini tan oldi: «Bu loyihada barça tomonlar rozi bölmaydigan elementlar bor». U bu dastlabki loyiha ekanini, uni keyingi muzokaralar kutayotganini ta'kidlab, yaqin kunlarda e'tibor umumiy til topiş mumkin bölgan masalalarga qaratilişini aytdi. Neft, kömir va gazdan voz keçiş haqidagi qat'iy formulalar muhim, çunki muzokaralarda qayd etilganidek, qazib olinadigan yoqilği işlab çiqaruvçi mamlakatlar COP yakuniy qarorlaridagi ambitsiyali maqsadlarga qarşi qayta-qayta çiqqan. Germaniyadagi Greenpeace rahbari Martin Kayzer matnda muvaffaqiyatli yakunga erişiş uçun «barça zarur quriliş bloklari» borligini aytgan, biroq majburiy vazifalar yöqligini tanqid qilib, Yevropaga Xitoy va eng zaif mamlakatlar bilan işlaşga, neft işlab çiqaruvçi davlatlar konferensiya qarorlarini «neft-gaz tarmoği uçun induljentsiyaga» aylantirmasligi uçun çaqirgan. E3G eksperti Kozima Kassel «ambitsiyali formulalarni» ehtiyotkorlik bilan baholab, yakuniy sinov — asosiy elementlar kompromisslardan keyin saqlanib qolişi — ekanini qayd etdi. Delegatsiyalar yakuniy matnni juma kuniga qadar kelişib olişga intilmoqda; moliyalaştiriş böyiça asosiy kelişmovçiliklar xarajatlarni kim öz zimmasiga oladi, yordam qanday şaklda — grant yoki kredit körinişida kelişi lozim va rivojlanayotgan mamlakatlarga mablağlarni qanday oşiriş masalalariga tegişli.