Asosiy ma’lumotlar

  • Türkiya vaziri İbrahim Yumaklı Antalyada COP31 yuqori darajadagi muloqotida Antalya harakat rejasini taqdim etdi
  • Uning aytişiça, yonğinlar har yili taxminan 261 mln gektar yerni, jumladan 127 mln gektar örmonni qamrab oladi, ekstremal yonğinlar soni asr oxiriga qadar 50% ga oşişi mumkin
  • Reja törtta maqsadni öz içiga oladi: transçegaraviy javob, erta ogohlantiriş, landşaftlarni tiklaş hamda moliyalaş va texnologiyalarga kiriş

COP31ʼda rejani qöllab-quvvatlaşga çaqiriq

Türkiyaning Antalya şahrida bölayotgan BMT iqlim özgarişi konferensiyasi COP31ʼda qişloq xöjaligi va örmon vaziri İbrahim Yumaklı xalqaro hamjamiyatni yonğinlarni kompleks boşqariş böyiça Antalya harakat rejasini qöllab-quvvatlaşga va unga qöşilişga çaqirdi. «Moviy zona»da yonğinlarni boşqariş böyiça texnologiyalar va innovatsiyalarga bağişlangan yuqori darajadagi muloqotda söʼzlagan vazir örmon yonğinlari endi mavsumiy yoki mahalliy hodisa emas, balki «juda vayron qiluvçi oqibatlarga ega yil böyi davom etadigan transçegaraviy tahdid»ga aylanganini bildirdi.

Muammoning qamrovi va iqlim bilan aloqasi

Yumaklı raqamlarni keltirdi: har yili yonğinlar taxminan 261 mln gektar yerni, şu jumladan 127 mln gektar örmonni qamrab oladi, uning söʼzlariga köʼra, asr oxiriga qadar ekstremal yonğin hodisalari soni 50% ga oşişi mumkin. U yonğinlar bir vaqtda iqlim özgarişining ham natijasi, ham omili ekanligini taʼkidladi: iqlim inqirozi örmonlarga tahdid soladi, xolos ularning özi yeçimning bir qismi. Vazir şuningdek, yonğin zarari daraxtlardan ança uzoqqa çözilişini qayd etdi — suvni uşlab turuvçi ildizlar, suv resurslarini oziqlaydigan yon bağirlar, asalariçilik va çorvaçilik yaylovlaridan iborat tuproq ekotizimlari halok böʼladi. Uning aytişiça, daraxtsiz yer yoğingarçilikni uşlab turolmaydi, bu esa suv toşqini, eroziya va qurğoqçilikka olib keladi, yonğin oqibatlari olov öʼçganidan keyin ham yillar davomida seziladi.

Antalya rejasining tört maqsadi

Vazirning aytişiça, Türkiya Belémʼda öʼtkazilgan COP30ʼda qabul qilingan majburiyatlarni Antalyada aniq harakatlarga aylantirişga intiladi: COP31 yetakçilar sammitida eʼlon qilingan reja amalga oşiriş bosqiçiga öʼtkazilmoqda. Unda törtta asosiy maqsad mavjud — transçegaraviy qöşma javob qobiliyatini mustahkamlaş, fan, maʼlumot va innovatsiyalarga asoslangan erta ogohlantiriş tizimlarini yaratiş, mahalliy yonğin rejimlarini hisobga olgan holda landşaftlarni boşqariş va tiklaşni rağbatlantiriş, şuningdek, moliyalaş, salohiyatni oşiriş va texnologiyalarga kirişni, avvalo rivojlanayotgan mamlakatlar uçun osonlaştiriş. Reja kotibiyati böʼlişiga Global Fire Management Hub tayinlandi; Yumaklı, şuningdek, Braziliya, Janubiy Koreya, BMTning Oziq-ovqat va qişloq xöjaligi taşkilotiga (FAO) hamda Forest and Climate Leadersʼ Partnerşipʼga rahmat aytdi.

Türkiya tajribasi va mavjud taşabbuslar

Xalqaro hamjamiyatning allaqaçon amalga oşirilgan qadamlari orasida vazir G7 örmon yonğinlari Xartiyasini (Kananaskis), Türkiya rahbarligida tayyorlangan Istanbul hisobotini, COP30ʼdagi Belém harakatga çaqiriği hamda BMT Atrof-muhit assambleyasining (UNEA-7) rezolyutsiyasini nomladi. Uning baholaşiça, ularning umumiy mohiyati şundan iborat: «Yeçimlar qöl yaqinida, ammo yondaşuvlarimiz parça-parça böʼlib qolmoqda». Yumaklı 2021-yilgi vayron qiluvçi yonğinlardan söʼng Türkiya özining yonğinga qarşi tizimini qayta qurganini aytib berdi: aviatsiya parki, dronlar va dala kuçlarini mustahkamladi, şuningdek, sunʼiy intellektga asoslangan erta aniqlaş tizimlari bilan kuzatiş minoralarini integratsiya qilib, birinçi javob beriş vaqtini daqiqalargaça qisqartirdi. Uning söʼzlariga köʼra, bu yil mamlakatda 600 mln köʼçat va uruğ ekilgan. «Türkiya Antalya harakat rejasi doirasida bu tajribani barça hamkorlar bilan böʼlişişga tayyor», — dedi u va joriy konferensiya örmonlar uçun aniq natijalar olib kelişiga umid bildirdi.