Asosiy ma’lumotlar
- Asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar YaIMdan tezroq ösdi: uluşi 2017-yildagi 20,2% dan 2024-yilda 34,9% ga, 2025-yilda esa 32,6% ga yetdi
- ICOR 2020-yilda taxminan 6,8 gaça çöqqiga çiqdi, 2025-yilda esa taxminan 4,8 ni taşkil etdi, bu 2010-yillar boşidagi darajadan yuqori
- 2025-yilga kelib moliyalaştirişda xorijiy investitsiyalar va kreditlar uluşi 2018-yilgagaça bölgan 20–25% ga qaraganda 70% dan oşdi
Investitsiyalar samaradan oldinda ketmoqda
Özbekiston Markaziy banki 2027–2029-yillarga möljallangan pul-kredit siyosatining asosiy yönalişlari loyihasiga kiritilgan tadqiqotida sönggi yillarda iqtisodiyotga kiritilayotgan investitsiyalar işlab çiqariş hajmlaridan tezroq ösib borayotganini, qöşimça iqtisodiy ösişni ta’minlaş uçun endi avvalgiga qaraganda köproq kapital kerakligini qayd etmoqda. Regulyator buni iqtisodiyotning yuqori kapital talab etuvçanligi — energetika, sanoat va infratuzilmaga kiritilayotgan yirik mablağlar bilan böglaydi; ularning natijalari faqat bir neça yildan keyin namoyon bölişi mumkin. Uning fikriça, hozirgi körsatkiçlar investitsiyalar samarasizligini anglatmaydi.
Raqamlar nimani körsatadi
Davlat statistika qömitasi ma’lumotlariga köra, asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalarning YaIMdagi uluşi 2017-yildagi 20,2% dan 2019-yilda 32,9% ga, 2024-yilda esa 34,9% ga yetgan, 2025-yilda esa 32,6% ga kamaygan. Nominal ifodada bu davrda kiritilgan mablağlar hajmi 84,9 trln sömdan 656,6 trln sömgaça oşgan, biroq summalar joriy narxlarda keltirilgani uçun ösiş qisman inflyatsiya bilan izohlanadi. Samaradorlikni baholaş uçun MB ICOR koeffitsientidan — qöşimça ösişning bir birligiga qança investitsiya kerakligini körsatuvçi kapital talab etuvçanlikdan foydalandi. 2010-yillar boşida u taxminan 2,5–2,7 ni taşkil etgan, 2020-yilda taxminan 6,8 atrofida çöqqiga çiqqan, 2025-yilga kelib esa taxminan 4,8 gaça kamaygan — bu maksimumdan past, ammo davr boşidagi darajadan sezilarli darajada yuqori. Regulyatorning özi ICOR alohida loyihalarning öz-özini oqlaşini ölçamasligini va yirik mablağlardan olinadigan foydaning keçikişini töliq hisobga olmasligini qayd etadi.
Mablağlar qayerga ketmoqda va kim ularni bermoqda
2025-yilda eng yuqori investitsion intensivlik suv ta’minoti va çiqindilarni boşqariş sohasida (469,8% — sohaga kiritilgan mablağlar uning yaratgan qöşilgan qiymatidan deyarli 4,7 barobar köp), energetika va toğ-kon sanoatida qayd etildi. 2018-yilga nisbatan intensivlik toğ-kon va qayta işlaş sanoatida sezilarli oşdi, energetikada biroz kamaydi, ammo yuqori qolmoqda. MB ayni paytda bu körsatkiç kapital tö‘planiş sur’atlarini aks ettirişini va investitsiyalar samaradorligini tö‘ğridan-tö‘ğri baholamasligini ta’kidlaydi. Moliyalaştiriş tuzilmasi ham sezilarli özgardi: 2018-yilgaça xorijiy investitsiyalar va kreditlar uluşi 20–25% oraliğida saqlangan bölsa, 2025-yilga kelib u 70% dan oşdi, korxonalar öz mablağlari va içki kreditlar uluşi esa qisqardi. Taşqi moliyalaştiriş yuqori stavkalar şaroitida yirik loyihalarni amalga oşiriş imkonini berdi, biroq regulyator taşqi mablağlarga qaramlikni kamaytiriş uçun içki manbalarni — kompaniyalar foydasini, bank kreditlari va kapital bozorini ham rivojlantiriş zarur deb hisoblaydi.
Foyda nima uçun keçikadi va bu inflyatsiya uçun nimani anglatadi
Özbekistonda kapital kiritişlarning salmoqli qismi binolar, inşootlar va infratuzilmaga tö‘ğri keladi, sönggi yillarda maşina va uskunalarni sotib oliş uluşi biroz kamaydi. MB baholaşiga köra, energetika, transport va boşqa infratuzilmaga kiritilgan investitsiyalar vaqt ötişi bilan işlab çiqariş xarajatlarini kamaytirişi, logistikani yaxşilaşi va biznesni kengaytirişdagi çeklovlarni bartaraf etişi mumkin. Ayrim natijalar allaqaçon körinmoqda: real YaIM bandlikdan tezroq ösib bormoqda, bu mehnat unumdorligi ösişini körsatadi, sanoat işlab çiqarişi va tilla hisobga olinmaganda eksport ösib bormoqda — garçi bu özgarişlar hozirça kiritilayotgan mablağlar ösişidan köra kamtarona bölsa-da. Regulyator mavjud va yangi quvvatlardan töliqroq foydalanişga çaqiradi: yangi kapital işlab çiqariş natijalarida qançalik aks etişi joriy investitsion faollikning örta muddatli samaradorligini belgilaydi. Ayni paytda yuqori investitsion faollik MB tomonidan iste’mol, daromadlar, kreditlaş va byudjet xarajatlari ösişi bilan bir qatorda inflyatsion bosim omillaridan biri sifatida körilmoqda: quriliş materiallari, uskunalar, işçi kuçi va importga bölgan talab narxlarga bosimni kuçaytirişi mumkin. MBning bazaviy prognozida asosiy kapitalga kiritiladigan real investitsiyalarning 2026-yilda 14–16% ga, 2027-yilda 12–14% ga, 2028–2029-yillarda esa har yili 10–12% ga ösişi nazarda tutilgan; talab va inflyatsion kutişlarni çeklaş uçun regulyator qattiq pul-kredit siyosatini saqlab qolişni rejalaştirmoqda.
Davlat investitsiyalari böyiça XMF bahosi
2026-yilning fevralida XMF Özbekistondagi davlat investitsiyalarini boşqariş tizimini baholaşni e’lon qildi. Fondning fikriça, loyihalarni baholaş, tanlaş va monitoring qiliş mexanizmlari 2020-yildan buyon yaxşilangan, biroq içki va taşqi investitsiyalarni rejalaştirişdagi tarqoqlik, loyihalarning yagona röyxatining yöqligi va kapital xarajatlarni byudjet rejalaştirişini takomillaştiriş zarurati saqlanib qolmoqda. XMF, şuningdek, davlat-xususiy şeriklik loyihalarini yanada samarali boşqariş va quriliş tugallangaç infratuzilmani saqlaş moliyalaştirişiga ehtiyojni ham körsatdi. Qamrov farqi muhim: fondning bahosi asosan davlat investitsiyalariga tegişli, MB tadqiqoti esa barça manbalardan kiritiladigan kapital kiritişlarini qamrab oladi.

