Asosiy ma’lumotlar
- Markaziy bank UZONIA indikatoriga boğlangan stavkali kreditlar va depozitlarni rivojlantirişni taklif qilmoqda
- Markaziy bank UZONIA indikatoriga boğlangan stavkali kredit va depozitlarni rivojlantirişni taklif qilmoqda
- Mexanizm asosiy stavkadagi özgarişlarni banklarga va ularning mijozlariga tezroq yetkazişi kerak
- Mahsulotlarning paydo böliş muddatlari, mijozlar toifalari va stavkalarni qayta körib çiqiş davriyligi hozirça aniqlanmagan
Markaziy bank nima taklif qilmoqda
Özbekiston Markaziy banki UZONIA banklararo indikatoriga boğlangan (suzuvçi foiz stavkali) kreditlar va depozitlarni rivojlantiriş böyiça takliflar ustida işlamoqda. Bu taşabbus 2027–2029-yillar uçun pul-kredit siyosatining asosiy yönalişlari kontseptual loyihasida örin olgan, haqida Gazeta.uz yozadi. Regulyatorning niyatiga köra, bunday mahsulotlar asosiy stavkadagi özgarişlarni banklarga va ularning mijozlariga «tezroq va aniqroq» yetkazişga yordam beradi: hozirgi vaqtda asosiy stavkaning özgarişi tijorat banklarining kredit va omonat stavkalarini avtomatik ravişda qayta körib çiqişni anglatmaydi — yangi kreditlar qimmati asta-sekin pasayadi va bu jalb qilinadigan mablağlar qiymati, raqobat va risklarni baholaşga boğliq.
Mexanizm qanday işlaşi mumkin
Suzuvçi stavkaning oddiy qat'iy stavkadan farqi şundaki, şartnoma muddati davomida foiz oldindan kelişilgan formula böyiça özgarişi mumkin. Masalan, kredit stavkasi UZONIA qiymati va bankning qat'iy ustamasi (marja)dan taşkil topişi mumkin: indikator pasayganda kredit stavkasi ham pasayadi, ösganda esa qarzni xizmat qiliş qimmatlaşadi. Gazeta şartli misol keltiradi: UZONIA 14% va ustama 5% bölganda yakuniy stavka yilliga 19%ni, indikator 12%gaça pasayganda esa 17%ni taşkil etadi. Xuddi şu yondaşuv depozitlar uçun ham qöllanişi mumkin. Şu bilan birga, kontseptsiyada hozirça bunday mahsulotlarning paydo böliş muddatlari, mijozlar toifalari, stavkalarni qayta körib çiqiş davriyligi va mumkin bölgan ustamalar miqdori körsatilmagan.
Qarz oluvçilar uçun risklar va banklar uçun çegaralar
Regulyator alohida ogohlantiradi: stavkalarning keskin özgarişi qarz oluvçilarning qarzni xizmat qiliş qobiliyatiga ta'sir qilişi mumkin, şuning uçun yangi vositalarni ehtiyotkorlik bilan joriy etiş, banklar uçun esa öquv seminarlari ötkaziş rejalaştirilgan. Qarz oluvçi uçun asosiy risk — bozor stavkasi öşganda xarajatlarning ortişi; bu ayniqsa uzoq muddatli kreditlar, jumladan ipoteka va qarz yuklamasi yuqori bölgan korxonalar uçun sezgir. Pul qiymati pasaygan davrda suzuvçi stavka, aksinça, foydali bölişi mumkin: bozor stavkasining pasayişi yangi şartnoma tuziş zaruratisiz, agar bunday mexanizm boşidan qöyilgan bölsa, foiz tölovlarida aks etadi. «Banklar va bank faoliyati töğrisida»gi qonunning 62-maddasiga köra, banklar tuzilgan şartnomalar şartlarini bir tomonlama özgartirişga haqli emas, jumladan foiz stavkalari va ularni belgilaş tartibini ham, şuning uçun yangi mahsulotlarning joriy etilişi banklarga avvalgi kelişuvlarni öz xohişiça qayta körib çiqiş huquqini bermaydi.
UZONIA nima va yana nima rejalaştirilgan
UZONIA (Uzbek Overnight Index Average) — banklararo bozor stavkalari indikatori bölib, tijorat banklari örtasida milliy valyutada qisqa muddatli mablağ jalb qiliş va joylaştiriş qiymatini aks ettiradi. Markaziy bank boşqaruvi belgilaydigan asosiy stavkadan farqli ölaroq, UZONIA amalda tuzilgan banklararo bitimlar asosida hisoblanadi; 2025-yil avgustidan boşlab hisoblaşda davlat qimmatli qoğozlari bilan bir keçalik REPO operatsiyalari qöllanilmoqda. Kunlik qiymat bilan bir qatorda 7, 30, 90 va 180 kunlik körsatkiçlar ham stavkadagi töplangan özgarişni hisobga olgan holda e'lon qilinadi; ma'lumotlar regulyatorning rasmiy saytida mavjud. Suzuvçi stavkalar bilan bir qatorda Markaziy bank foiz riskini boşqariş vositalarini rivojlantirişni rejalaştirmoqda: banklarning operatsion tizimlarida bu riskni har kuni baholaşni joriy etiş, valyuta birjasining banklararo savdo maydonçasida esa UZONIAga boğlangan foiz svoplari böyiça kunlik indikativ kotirovkalarni e'lon qiliş imkoniyatini yaratiş. Svop tomonlarga foiz tölovlarini, masalan, qat'iy tölovlarni suzuvçilarga almaştiriş imkonini beradi va şu orqali qarz oliş qiymati özgarişi riskini boşqariş imkonini yaratadi. Şuningdek, tijorat banklari uçun öquv seminarlari va uslubiy qöllanmalar tayyorlaş nazarda tutilgan.
Kontekst: stavka va kreditlar böyiça kutişlar
Markaziy bankning asosiy stavkasi hozirda yilliga 14%ni taşkil etadi: 2026-yil 4-noyabrdagi yiğilişda regulyator uni özgartirmasdan qoldirdi, bu qarorni yuqori içki talab va saqlanib qolgan inflyatsiya xavflari bilan izohlagan. UZONIA körsatkiçiga boğlangan kredit va depozitlarni rivojlantiriş asosiy stavka böyiça qarorlarning moliya bozoriga ta'sir mexanizmini takomillaştiriş yönalişlaridan biri sifatida körilmoqda. Markaziy bank rais örinbosari Nodirbek Açilov noyabr boşida aytgan ediki, Özbekistonda kredit va depozit stavkalari yaqin 3–4 yıl içida asta-sekin pasayişi mumkin: kreditlar böyiça örtaça stavkalar bir yıl içida 2–3 foizli punktga kamaydi, yillik 18% dan yuqori stavkali depozitlarni esa banklar tobora kam taklif qilmoqda. Hozirça kontseptsiya loyiha holatida qolmoqda: yangi mahsulotlarning joriy etiliş muddatlari ham, ularning şartlari ham belgilanmagan.
