Asosiy ma’lumotlar

  • Kansler Fridrix Merts sun'iy intellekt kontekstida asosiy daromadni muhokama qilişni birinçi marta mumkin deb hisobladi, ilgari u ğoyaga ehtiyotkorlik bilan qaragan edi
  • Federal iş bilan ta'minlaş agentligi rahbari Andrea Nales Germaniyada 15 yil içida 800 mingtagaça iş örni yöqolişi haqida ogohlantirdi
  • Iqtisodçilar bir fikrda emas: ba'zilari UBI moliyaviy jihatdan amalga oşirib bölmaydi deb hisoblasa, boşqalar progressiv moliyalaştiriş şartida qöllab-quvvatlaydi

Kansler rad etmadi

Germaniyada 2026-yil noyabr boşida ötkazilgan hukumatning «Digital Summit» tadbirida kansler Fridrix Mertsga noqulay savol berildi: agar sun'iy intellekt yaqin yillar içida yuz minglab odamlarni ortiqça qilsa, davlat oqibatlarni yumşatiş uçun asosiy daromad joriy etişi kerak bölmaydimi? Bozor-konservativ qaraşlari bilan tanilgan Merts ğoyani rad etmadi. Uning sözlariga qaraganda, u bu mavzuga doim ehtiyotkorlik bilan qaragan, ammo sun'iy intellekt «bizning mehnat olamimizni şunday tubdan özgartiradiki, yaqin yillarda bu savollarning köpçiligi haqida jiddiy öylaşga töğri keladi» deb anglagan.

Öz siyosatiga zid keliş

Bu bayonotning e'tiborliligi kanslerning öz kursi fonida yanada kuçayadi: uning hukumati pensiya yoşini oşiriş bilan pensiya islohotini rejalaştirmoqda, 2026-yil iyulda Merts kasallik varaqalariga qarşi kuraşni e'lon qildi, ötgan yil bahorida esa «iş va hayot muvozanati» konsepsiyasini tanqid qilib, mamlakatda «köproq va samaraliroq işlaş kerak» degan edi.

Mehnat bozori uçun xavf miqyosi

Federal iş bilan ta'minlaş agentligi rahbari Andrea Nales sun'iy intellekt joriy etilişi Germaniyada kelgusi 15 yil içida 800 mingtagaça iş örnining qöldan ketişiga olib kelişi mumkinligi haqida ogohlantirdi — garçi uning öz bahosiga köra, sun'iy intellekt vaqt ötişi bilan şunga öxşaş miqdorda yangi iş örinlari yaratişi mumkin. Raqamlaştiriş vaziri, yirik çakana savdo kompaniyasining sobiq rahbari Karsten Vildberger sun'iy intellekt olib keladigan iqtisodiy silkinişlarga tayyorgarlik köriş zarurati haqida muntazam ogohlantirib keladi. Mart oyida u Neue Osnabrücker Zeitung gazetasiga şartsiz asosiy daromad mehnat bozorida silkinişlarni yumşatiş yeçimining bir qismi bölişi mumkin, deb işonç bildirgan edi.

Bu ğoyani kim va nima uçun qöllab-quvvatlaydi

Umumiy asosiy daromad ğoyasi qadimiy — Tomas Mor uni yana 1516-yilgi «Utopya» asarida tilga olgan, — ammo XX asrda u çap qanot idealistik konsepsiyasi sifatida qaralgan. Vaziyat texnologiya kompaniyalari rahbarlari ğoyani qölga olganda özgardi: 2017-yil Ilon Mask UBI muqarrarligini başorat qildi, keyinçalik uni Sem Altman (OpenAI) va Dario Amodei (Anthropic) qöllab-quvvatladi, garçi Altman qiziqişi 2019-yilda AQŞda boşlagan yirik tajribasidan söng biroz soyigan bölsa ham. Mein Grundeinkommen notijorat taşkilotidan Kirsten Herrmann siyosatçilarning yangi oçiqligini umidvor deb atadi, ammo ta'kidladi: alohida bayonotlar hali siyosiy özgariş emas. U texnokratlarning qöllab-quvvatlaşini «ikki öqli qiliç» deb köradi: ularning asosiy daromad versiyasi — foydali iş örinlari qolmagan vaziyatga möljallangan «neoliberal» variant, holbuki uning taşkiloti mehnat bozori inqirozidan oldin kafolatlangan iqtisodiy asos uçun kuraşadi.

Iqtisodçilar bir fikrda emas

Germaniya iqtisodiy fikrining asosiy oqimi bu ğoyani uzoq vaqtdan beri rad etib keladi. Kyoln iqtisodiyot instituti (IW) vakili Dominik Enste UBI juda qimmat, ayniqsa ijtimoiy xarajatlar yuklamasi allaqaçon yuqori bölgan mamlakatda, deb hisoblaydi: uning sözlariga qaraganda, hisob-kitoblar moliyaviy jihatdan amalga oşirib bölmaydi, jumladan pensiyalar kabi allaqaçon olingan majburiyatlar tufayli. Şu bilan birga, u mehnat sun'iy intellekt bilan almaştirilganda ijtimoiy himoya tizimlarini özgartiriş va, ehtimol, sun'iy intellekt yaratgan daromadlarni soliqqa tortiş kerak bölişi mumkinligini tan oladi — lekin işlaşga ragbatni saqlab qoladigan şartli asosiy daromad şaklida. Oksford iqtisodçisi Maksimilian Kazi ijobiyroq qaraşda: u bu ğoyani «ayniqsa progressiv moliyalaştiriş» şartida qöllab-quvvatlaydi, bunda sof foyda oluvçilar faqat past daromadli odamlar bölib qoladi, ammo «mayda şrift» hal qiluvçi ahamiyatga ega deb ta'kidlaydi. Uning fikriça, hozirgi yönaliş — foyda va korporativ nazorat ösişi uçun xodimlarni almaştiriş — yagona imkoniy emas.

Özgarişlar miqyosi va oçiq savollar

XVF 2024-yilda sun'iy intellekt dunyodagi bandlikning qariyb 40 foiziga, boy industrial mamlakatlarda esa 60 foizgaça ta'sir qilişini başorat qilgan edi — ilgari texnologik tölqinlardan farqli ravişda, özgarişlar butun dunyodagi an'anaviy şahar örta sinflariga tegişli. Herrmann fikriça, haqiqatan ham fundamental savollar hozirça berilmaydi: nafaqat iş örinlarini qanday almaştiriş, balki unumdorlik ösişidan foyda kimga tegadi. «Sun'iy intellekt qaysi iş örinlarini almaştirişi — bu tabiat qonuni emas, — deydi u. — Buni biz siyosiy va ijtimoiy tarzda şakllantira olamiz. Asosiy savol esa: kimda ovoz beriş huquqi böladi?»