Asosiy ma’lumotlar

  • Xorxe Gastelumendi (Atlantic Council) AQŞning iqlim hamkorligidan çekinişini migratsiya bosimining oşişi bilan boğladi, bu AQŞning öziga ham tegişi mumkin
  • Xorxe Gastelumendi (Atlantic Council) AQŞning iqlim hamkorligidan çiqişini migratsiya bosimining oşişi bilan boğlab, bu bosim AQŞning öziga ham tegişli bölişi mumkinligini ta'kidladi
  • AQŞ 2025-yil mart oyida Yöqotişlar va zararlar böyiça javob jamğarmasi kengaşidan çiqdi, Parij kelişuvidan çiqiş esa yilning 27-yanvarida kuçga kirdi
  • Ekspert rivojlangan davlatlardan olinadigan moliyalaştiriş «heç qaçon yetarli bölmaydi» deb hisoblaydi va içki infratuzilmani ekstremal ob-havoga tayyorlaşga çaqiradi
  • Mutaxassis rivojlangan mamlakatlar mablağlari «heç qaçon yetarli bölmaydi» deb hisoblaydi va içki infratuzilmani ekstremal ob-havoga tayyorlaşga çaqiradi

COP31 sammiti fonida ogohlantiriş

AQŞning xalqaro iqlim hamkorligidan çekinişi zaif mamlakatlarga tabiiy ofatlardan keyin tiklaniş imkoniyatini kamaytirib, şu tariqa migratsiya bosimini kuçaytirişi mumkin — hatto Qöşma Ştatlarning öziga ham. Buni Antaliyada ötkazilayotgan COP31 iqlim sammiti çoğida turkiyalik Anadolu agentligiga bergan intervyusida Atlantic Council taşkilotining Iqlim çidamliligi markazi katta direktori Xorxe Gastelumendi ogohlantirdiu ilgari Peru iqlim muzokaraçisi bölib işlagan, The Nature Conservancy taşkilotining xalqaro iqlim moliyalaştiriş böyiça jamoasiga va Jahon bankidagi uglerod jamğarmasiga rahbarlik qilgan edi.

«Hammasi boğlangan»: töliq aylana mantiqi

Ekspertning sözlariga, yirik donorning ketişi faqat moliyaviy yordam yöqolişi bilan çeklanmaydi: bu xalqaro jarayonlarning qanday körinişiga ham, boşqa mamlakatlarning unga ergaşişiga ham taʼsir qiladi. «Bu, şuningdek, xalqaro jarayonlarning qanday körinişiga va boşqa mamlakatlarning unga ergaşişiga ham taʼsir qiladi», — deb keltiradi Anadolu uning sözlarini. Agar xalqaro yordam qisqarsa, zaif mamlakatlarga ofatlardan keyin tiklaniş qiyinlaşadi va odamlarda uylarini tark etiş istagi kuçayadi. Yordamdan boş tortgan mamlakatlar oxir-oqibat oqibatlarning öziga duç kelişi mumkin: Gastelumendi qayd etişiça, AQŞ «köproq muhocir qabul qilişga töğri kelişi mumkin». «Bu töliq aylana. Hammasi bir yo boşqaça boğlangan», — deb qöşdi u.

AQŞ iştirokida allaqaçon nima bölgan edi

Ogohlantiriş Vaşingtonning xalqaro iqlim majburiyatlaridan davom etayotgan çekinişi fonida yangradi. AQŞ 2025-yil mart oyida COP28 sammitida zaif rivojlanayotgan mamlakatlarga yordam beriş maqsadida tuzilgan Yöqotişlar va zararlar böyiça javob jamğarmasi kengaşidan çiqib ketgan edi. BMT maʼlumotlariga köra, AQŞning Parij kelişuvidan çiqişi yilning 27-yanvarida kuçga kirdi.

Muammoning qamrovi va moliyalaştiriş çegaralari

Muammoning kontekstini köçiş statistikasi körsatadi: Içki köçişlarni kuzatiş markazi (IDMC) maʼlumotlariga köra, 2025-yilda ob-havo ofatlari dunyoda 27,2 mln içki köçişga sabab bölgan, bunda har bir safar, takroriylari ham, alohida hisoblanadi. Anadolu havola qilgan Iqlim özgarişi böyiça hukumatlararo ekspertlar guruhi (IPCC) baholaşiga köra, iqlim migratsiyasining katta qismi zarar körgan mamlakatlar içida sodir böladi, çegarani kesib ötuvçilar odatda qöşni davlatlarga köçadi.

El-Nino sinovi va içki siyosatga hisob-kitob

Hali avgust oyida, agentlik havola qilgan bayonotida Gastelumendi kuçli El-Nino hodisasi xalqaro iqlim moliyalaştirişining toşqinlar, qurğoqçilik, oziq-ovqat tanqisligi va soğliqni saqlaşdagi favqulodda vaziyatlarga javob bera oliş qobiliyatini sinovdan ötkazişi mumkinligini qayd etgan edi. Antaliyada u iqlim moliyasi böyiça muzokaralar odatda «rivojlangan davlatlar rivojlanayotganlarga berişi kerak bölgan aniq summalar»ga qaratilişini, ammo bu yetarli emasligini tuşuntirdi: «Bu tarixiy masalalar uçun muhim, ammo bu yetarli bölmaydi va heç qaçon yetarli bölmaydi, çunki qiyinçilik juda katta». Buning örniga u hukumatlar mamlakat içida qilişi mumkin bölgan qadamlarga işora qildi: soğliqni saqlaş xizmatlarini issiqlik tölqinlariga tayyorlaş, oziq-ovqat taʼminot zanjirlarini mustahkamlaş va energiya infratuzilmasini ekstremal ob-havoga moslaş — bu «iqtisodiyot qanday raqobatbardoş va barqaror bölişni xohlaydi» degan strategik fikrlaşni talab qiladigan yeçimlar.

Raqobat fonida hamkorlik va poytaxtlarning masʼuliyati

Gastelumendi şuningdek, özgarib borayotgan geopolitik aloqalar iqlim sammitlaridagi muzokaralarning özini ham özgartirayotganini qayd etdi: mamlakatlar ba'zi hamkorlar bilan — masalan, texnologiyalarga investitsiyalar yoki oziq-ovqat savdosida — hamkorlik imkoniyatlarini izlaydilar va ayni paytda şu mamlakatlar bilan boşqa sohalarda raqobat qiladilar. COP31 9-noyabrdan 20-noyabrgaça Antaliyada bölib ötmoqda, raislik Turkiyaga tegişli, muzokaralarni esa Avstraliya olib bormoqda. Şu bilan birga, mutaxassis ta'kidlaganidek, mas'uliyat sammit bilan çeklanmaydi: hukumatlarga biznesni qişloq xöjaligi, soğliqni saqlaş, energetika va infratuzilmaga investitsiya kiritişga undovçi içki siyosatlar kerak. «Antaliyada yaqin ikki hafta içida köradigan jarayon bor, ammo mamlakatlar poytaxtlarida ham mas'uliyat bor — töğri siyosatlarni qabul qiliş, xususiy sektor ham kiradigan turli iştirakçilarni jalb qiliş, odamlar va jamoalar uçun joyda köproq iş qiliş», — degan u xulosani.