Asosiy ma’lumotlar
- Muzey 1928-yilda taşkil etilgan Şamaş maktabi binosida joylaşgan bölib, haftada uç kun oçiq
- 1947-yilda Iroqdagi yahudiy jamoasi taxminan 150 ming kişini taşkil etardi, bugungi kunda Bağdodda faqat bir neça kişi qolgan
- Kuratorlar loyiha faqat jamoa resurslari hisobidan moliyalaştirilişini va davlat nazorati ostida işlaşini ta'kidlaydi
1928-yilgi maktab binosidagi muzey
Bağdodda gavjum savdo köçasi — Al-Raşid köçasida Iroqdagi birinçi yahudiy muzeyi — Şamaş oçildi. U 1928-yilda xayriyakor Yoqub Şlomo Şamaş asos solgan sobiq yahudiy maktabi binosida joylaşgan bölib, taşrif uçun haftada uç kun oçiq; muzeyga har oy önlab iroqliklar taşrif buyuradi. Vitrinalarda asl nusxa va köçirilgan hujjatlar namoyiş etiladi: maktab attestatlari, qölyozma xatlar, şaxsni tasdiqlaş hujjatlari, nikoh şartnomalari, oilaviy fotosuratlar. Devorlarda portretlar, jumladan Sasson Heskel (1860–1932) — iroqlik-yahudiy davlat arbobi va Iroq Qirolligining birinçi moliya vaziri portreti, şuningdek yetti şamli şamdon örnatilgan. Muzeyni yurist Ammar Al-Tamimi boşqaradigan Jewiş Endowment (Yahudiy jamğarmasi) oçgan; u jamğarmaning barça mablağlari «Al-Rafidain» davlat bankida saqlanişini, davlat hisobdagi har bir ming dinordan xabardor ekanligini, boşqarma esa mustaqil va heç qanday taşqi kuçlar bilan boğliq emasligini ta'kidlaydi.
Ma'no va oçiliş vaqti haqidagi bahs
Oçiliş iroq jamiyatida keng muhokamaga sabab böldi. Tarafdorlar Iroq bir paytlar Bağdod aholisining beşdan bir qismini taşkil etgan va zamonaviy davlat qurilişida qatnaşgan jamoani e'tirof etmasdan butun böla olmasligini hisob qiladi. Şubhaçilar esa heç bir madaniy loyiha vakuumda mavjud emasligini, oçilişning özi — Ğazodagi uruş va mintaqada Isroil bilan davom etayotgan töqnaşuvlar fonida — uni betaraf işorat sifatida öqişni qiyinlaştirayotganini ta'kidlaydi. Muzeyga ikki marta taşrif buyurgan 83 yoşli sobiq savdo vazirligi xodimi yahudiylar iroq jamiyatining bir qismi ekanligini va «ularning huquqlari hamda Iroqning eng yangi tarixidagi qurilişdagi rolini inkor etiş mumkin emasligini» tan oldi, biroq ayni paytda oçiliş hozirça iroq qonuni bilan taqiqlangan Isroil bilan munosabatlar örnatiş yölidagi qadamlarning xabarçisi bölişi mumkinligidan ogohlantirdi: «Bunday qadam uçun bu mos vaqtmi? Hozir heç kimni Isroilga işonib topşirib bölmaydi». 24 yoşli talaba Murtada Issa aksinça, oçilişni «iroq jamiyatidagi yarani davolaş» deb atadi: «Bizning muammomiz sionizm va bosqinçilik tuzilmasi [Isroil] bilan edi va şu bölib qolmoqda, yahudiylik bilan emas», — dedi u va yahudiy jamoasining qaytişiga umid bildirdi.
Bahslarning keskinligini tuşuntiruvçi tarix
Mavzuning nozikligi jamoa tarixi bilan izohlanadi. Mesopotamiyada yahudiylarning mavjudligi miloddan avvalgi VI asrdagi Bobil asiriligiga borib taqaladi; 1947-yilda iroq jamoasi taxminan 150 ming kişini taşkil etib, Yaqin Şarqdagi eng yirik jamoalardan biri edi. 1941-yildagi farhud — tödalar önlab yahudiyni öldirgan poğrom — va 1948-yilda Isroil davlatining taşkil etilişidan söng jamoaga bosim kuçaydi: 1950–1952-yillarda taxminan 125 ming kişi havo orqali Isroilga köçirildi, ularning mulki talon-taroj qilindi yoki yöq qilindi. Jamğarma ma'lumotlariga köra, bugungi kunda Bağdodda xavfsizlik nuqtai nazaridan jim yaşayotgan faqat bir neça yahudiy qolgan, Kurdiston mintaqasida esa kurd millatiga mansub taxminan 90 yahudiy yaşaydi; köplab ibodatxonalar omborlarga aylantirilgan yoki vayron qilingan. Şamaş maktabining özi 1970-yillarda davlat tomonidan musodara qilingan va 1992-yilda sud qarori bilan jamoaga qaytarilgan; uni tiklaşga urinişlar 1990-yillardagi sanksiyalar, 2003-yilgi bosqin, 2006–2007-yillardagi mazhablararo töqnaşuvlar va 2014–2017-yillardagi IGIL paydo bölişi sababli buzilib qolgan. Tiklanişga rahbarlik qilgan jamoa yetakçisi, 64 yoşli bağdodlik stomatolog Halida Fuad Eliyahu, Al-Tamimining sözlariga köra, boşqa xotira joylarini ham ta'mirlamoqçi; muzey, şuningdek, an'anaviy iroq maqomini ijro etgan xonanda Salima Murad hamda jamoa yetakçisining ukasi, Bağdodliklarga bepul tibbiy yordam körsatgani bilan maşhur Zafer Fuad Eliyahu şarafiga ham hurmat körsatadi.
