Yevropa meteorologiya markazi rahbari: COP31 muvaffaqiyati — ambitsiyalardan amalga oşirişga ötiş

Keng kun tartibi iqlimning özaro boğliqligini aks ettiradi

BMT Iqlim konferensiyasi COP31 9-noyabrda Turkiyaning Antalya şahrida oçildi va 20-noyabrgaça davom etadi; unda davlat rahbarlari, muzokaraçilar, olimlar, biznes va fuqarolik jamiyati vakillari iştirok etmoqda. Konferensiya raisi etib Turkiyaning atrof-muhit, şaharsozlik va iqlim özgarişi vaziri Murat Kurum nomzod qilib körsatildi. Boşlanişidan oldin Yevropa örtaça muddatli ob-havo prognozlari markazi (ECMWF) rahbari Florian Pappenberger Anadolu agentligiga bergan intervyusida turkiyalik raislikning keng kun tartibini ijobiy baholadi: Action Agenda sof energiyaga ötiş va elektrifikatsiya, nol çiqindilar va metan çiqindilarini kamaytiriş, iqlimga çidamli şaharlar, yaşil industrializatsiya, yoşlar va ta'lim, oziq-ovqat xavfsizligi, okeanlar, barqaror soğliqni saqlaş tizimlari va Rio konvensiyalari böyiça hamkorlikni öz içiga olgan 10 mavzuni qamrab oladi. Moliya, texnologiya va salohiyatni oşiriş ön yönalişning barçasida amalga oşirişni qöllab-quvvatlaşga qaratilgan. Pappenberger aytişiça, bunday kenglik iqlim oqibatlari alohida tarmoqlarga emas, balki özaro boğliq tizimlarga ta'sir qilişini aks ettiradi: qayta tiklanadigan energiya işlab çiqariş va elektr tarmoqlari ob-havoga sezgir, suv, okeanlar va oziq-ovqat tizimlariga ham xuddi şunday.

Ambitsiyalardan amalga oşirişga

Pappenberger COP31 ni ambitsiyali maqsadlar qöyişdan allaqaçon olingan majburiyatlarni bajarişga ötiş uçun muhim imkoniyat deb atadi: «Menimça, bu safar muvaffaqiyat bölardi, agar biz haqiqatan ham qat'iy qadam bilan ambitsiyalardan amalga oşirişga ötsak». U iqlim özgarişini ilm-fan allaqaçon aniq qayd etayotganini — tez-tez takrorlanadigan va kuçayib borayotgan issiqlik tölqinlari, qurğoqçilik, örmon yonğinlari va kuçli yoğingarçilikni — ta'kidlab, endi vazifa bu bilimlarni zaiflikni kamaytiradigan harakatlarga aylantiriş ekanligini bildirdi. Uning fikriça, iqlim ma'lumotlari faqat qaror qabul qiluvçilarga — davlat organlaridan biznes va jamoalargaça — yetib borsa, foyda keltiradi. Bu sözlar aytilgan kontekst ham öziga xos: Copernicus iqlim xizmatining sönggi ma'lumotlariga köra, 2026-yil deyarli aniq kuzatişlar tarixidagi örtaça global harorat sanoatgaça darajadan 1,5°C ga oşgan ikkinçi kalendar yil böladi — 2024-yildan keyin; 2023–2026-yillar örtaça qiymati ham şu çegaradan oşişi kutilmoqda, bu esa 2015-yilgi Parij kelişuvi maqsadlariga erişişni murakkablaştiradi.

Energetika, sun'iy intellekt va aniq maqsadlar

Kun tartibida 2035-yilga taklif etilayotgan maqsadlar ham bor: jahon yakuniy energiya iste'molida elektr energiyasining uluşini 35 foizga yetkaziş, binolarning energiya sarfini kamida 25 foizga kamaytiriş va materiallardan qayta foydalanişning global darajasini kamida 15 foizga oşiriş. Pappenberger energiya ötişida ob-havo va iqlim ma'lumotlarining rolini alohida ajratib körsatdi: qayta tiklanadigan energiya işlab çiqariş va elektr tarmoqlari ob-havo özgaruvçanligiga ayniqsa sezgir, şuning uçun özgarib borayotgan ob-havo namunalarini tuşuniş faqat ekstremal hodisalarni ogohlantiriş uçun emas, balki energiya infratuzilmasini rejalaştiriş va ekspluatatsiya qiliş uçun ham zarur. Sun'iy intellekt haqida gapirar ekan, uni prognozlaşni tubdan özgartiruvçi texnologiya deb atadi: sun'iy intellekt ekstremal ob-havo hodisalarini başorat qilişni yaxşilaşi va körib çiqilayotgan stsenariylar doirasini kengaytirişi mumkin. Şu bilan birga, u sun'iy intellekt va an'anaviy fizik prognoz modellarini qarama-qarşi qöymaslik haqida ogohlantirdi — «kelajak haqiqatan ham ikkala yondaşuvda», — deb qöşimça qildi va asosiy savol sun'iy intellektdan foydalanayotganimizda emas, balki u ma'lumotni yaxşiroq qarorlar va harakatlarga aylantirişga qanday yordam berayotganidadir, deb ta'kidladi.