Afrikada soxta yangiliklarga qarşi kuraş: ma'rifiy işmi yoki nazorat vositasimi?

Kim haqiqatni belgilaydi: Afrikaning dezinformatsiyaga qarşi kuraşidagi ikkiligi

Süniy intellekt tasvirlarni, ovozlarni va videolarni soxtalaştirişni osonlaştirgani sari tobora köproq davlatlar aholini soxta yangiliklarni ajratişga örgatişga harakat qilmoqda — ayniqsa saylovlar oldidan. Biroq, Deutsçe Welle naşri quyidagi savolni qöyadi:bu harakatlar haqiqatan ham xabardorlikni oşirişga qaratilganmi yoki ba'zi hukumatlar «soxta yangiliklarga qarşi kuraş»ni jamoatçilik fikrini nazorat qiliş va qarşi fikrlarni böğiş uçun işlatadimi? Şeffild universitetining jurnalistika öqituvçisi Dani Madrid-Morales fikriça, soxta yangiliklar ta'siriga qarşi «juda oz davlatlar — agar umuman bölsa — haqiqatan ham yaxşi kuraşmoqda», böşliqlarni esa fuqarolik taşabbuslari töldiradi: Janubiy Afrikada Africa Çeck va Media Monitoring Africa faoliyat yuritadi, Kongo Demokratik Respublikasi va Senegalda ham şunga öxşaş koalitsiyalar bor. Uning aytişiça, ularning kuçsiz tomoni şundaki, ular asosan saylov davrida faol bölib, qolgan vaqtda moliyaviy resurslardan mahrum böladi.

Dezinformatsiyaning uç turi va hukumatlarning roli

Madrid-Morales dezinformatsiyaning uç toifasini ajratadi: hukumatlar yetarli kuraşmayotgan firibgarlik sxemalari; mamlakat va qit'adan taşqaridan kelgan xorijiy ta'sir operatsiyalari; va mamlakat içidagi siyosiy dezinformatsiya kampaniyalari. «Hukumatlar uçinçi toifaga ayniqsa qiziqiş bildiradi», — deb qayd etadi u va buni ayniqsa Sahel mintaqasida keng tarqalganligini körsatadi: Burkina-Faso va Malida harbiy hokimiyatlar ommaviy axborot vositalarini yopib, jurnalistlarni ta'qib qilib, xorijiy muxbirlarni mamlakatdan haydagan. Alohida qilib, Afrobarometer tadqiqoti xorijiy ta'sirga oid idrokni aniqlagan: sörovda qatnaşganlarning 60 foizdan ortiği Xitoy ta'sirini ijobiy baholaydi, 52 foizi AQŞ ta'sirini ijobiy köradi, fransuz tilida sözlaşuvçi mamlakatlarda esa Fransiyani ijobiy baholovçilar atigi 34 foizni taşkil etadi. Afrobarometer vakili Kome Amevon bunday kayfiyatni maqsadli propaganda bilan emas, balki afrikalik hukumatlarning salbiy idroqlarning tarqalişiga ruxsat berişi bilan boğlaydi.

Media savodxonligi: yutuqlar va yon ta'sirlar

Amaliy misollar ta'limning mahalliy darajada qanday işlayotganini körsatadi. Ganada Penplusbytes NKO, GIZ va DW Akademie yordamida «Caravan of Hope» loyihasini amalga oşirmoqda:köçma kampaniya teatr, rolli öyinlar, oçiq muhokamalar va mahalliy tillardagi videolar orqali media savodxonligi böyiça ta'limni qişloq jamoalariga yetkazib, beşta tumanda 3000 kişini qamrab oldi. Loyiha koordinatori Rebekka Avusu ta'kidlaydi: «Ma'lumotni odamlar işonişi yoki keyingilarga uzatişidan oldin tekşiriş kerak. Bu ayniqsa smartfoni yöq yoki rasmiy ta'limi çeklanganlar uçun muhim». Janubiy Afrikada Africa Çeck maktablarda darslar ötkazadi. Lekin bunday dasturlarning salbiy tomoni ham bor: Madrid-Morales havola qilgan Janubiy Afrikadagi tadqiqotlar ma'lumotlariga köra, yoşlarning bir qismi ma'lumotni tanqidiy qabul qiladigan bölsa, boşqalari deyarli barça manbalarga işonçini yöqotib, muhim voqealar haqida umuman xabardor bölmay qoladi.

Soxta yangiliklarga qarşi qonunlar bosim vositasiga aylanganda

Bir qança davlatlarda bunday taşabbuslarga qarşilik hukumatlarning özidan kelayapti. Nigeriyada 2026-yilda YUNESKO homiyligida Abujada Media va axborot savodxonligi xalqaro instituti (IMILI) oçildi va davlat Afrikada yetakçi örin egallaşga intilayotganini bildiradi. Biroq inson huquqlari himoyaçilari hokimiyat dezinformatsiyaga qarşi kuraşni öziga xos fikrni bostiriş bilan köpinça aralaştirib yuborişini ta'kidlaydi. Keniyada Media Council «notöğri axborot» haqidagi qonunlar bilan çeklangan bölib, bu qonunlar hukumat tanqidçilariga qarşi işlatilişi mumkinligi qayd etiladi. Mozambikdagi MISA instituti vitse-prezidenti Oliviya Massango tanqidiy fikrda: «Biror narsa noqulay bölib qolsa, hukumat... jamoat manfaatlariga murojaat qiladi, lekin oxir-oqibat köpinça faqat öziga mos keladigan narsani himoya qiladi», — deb, jamoat xavfsizligi bahonasi bilan internetni öçiriş misolini keltiradi. «Dezinformatsiyaga qarşi kuraş fikrlarni, tanqidlarni yoki jurnalistik faoliyatni jinoiy javobgarlikka tortiş degani bölmasligi kerak», — deb ogohlantiradi u. Marokko va Senegal YI me'yorlari namunasida qonunçilik işlab çiqmoqda, biroq Madrid-Morales ta'kidlaganidek, mustaqil nazorat va qonun ijro mexanizmlari bölmasa, bu me'yorlar işlamaydi — va ikkala davlatda ular hozirça yaratilmagan. Avusu ham hokimiyat uçun böşliqlardan ogohlantiradi: qonunlar «hukumat qarorlariga şubha bildiruvçilarni ovozini öçiriş vositasiga» aylanmasligi kerak.