Ukrain doni Qora dengizda tiqilib qoldi: Yaqin Şarq oziq-ovqat xavfsizligi böyiça qoş zarbaga duç kelmoqda

Bitta oziq-ovqat zanjirining ikki jabhasi

Millionlab tonna ukrain doni yetarli saqlaş imkonisiz qoliş xavfi ostida, çunki Rossiya bilan uruş Qora dengizni va uning suv yöllarini jang maydoniga aylantirmoqda, deb yozmoqda The National. Yaqin Şarq uçun bu qoş zarba: mintaqa an'anaga köra Ukrainadan nisbatan arzon don sotib olar, Hormuz böğozi orqali esa öz qişloq xöjaligi uçun zarur yoqilği va öğit yetkazib beriladi. Ikkala inqiroz özaro böğliq: biri don eksportini tösadi, ikkinçisi energiya va öğit yetkazişni tösadi, natijada oziq-ovqatni işlab çiqariş, taşiş va sotib oliş qimmatlaşmoqda.

Qora dengizdagi vayronagarçilik miqyosi

The National keltirgan Ambrey Analytics ma'lumotlariga köra, 2026-yil maydan oktabrgaça qarama-qarşi tomonlar Qora va Azov dengizlarida 317 savdo va boşqa kemanaga zarba bergan — bu oldingi yarim yildagi 74 kemanadan tört barobardan köp. Uçinçi çorakda Ukraina 137 kemanaga, Rossiya 92 kemanaga hujum qilgan, biroq oktabrda nisbat özgargan: 38 rossiyalik zarbaga qarşi beşta ukrainalik. 2026–27 mavsumi boşidan beri Ukraina ötgan mavsumning şu sanasiga nisbatan 29 foizga kamroq don eksport qilgan, mamlakat qişloq xöjaligi siyosati vazirligi ma'lum qilmoqda; oktabr örtasiga kelib orqada qoliş çorakdan ortiqni taşkil etgan. Carnegie Europe yozişça, rossiyalik zarbalar ukrain don saqlaş quvvatlarining 40 foizigaça yöq qilgan, eksport esa qimmatroq avtomobil va temir yöl transportiga ötgan, çunki Dunay suvining tarixiy past darajasi tufayli daryo taşişni bajara olmagan.

Narxlar va don büziliş xavfi

Oqibatlar narxlarda allaqaçon körinmoqda: FAO ma'lum qilişça, sentabrda jahon oziq-ovqat narxlari oşgan, jumladan buğdoy 6,3 foizga qimmatlaşib, üç yildan ortiq davrdagi eng yuqori körsatkiçga yetgan. Sabab sifatida Qora dengiz mintaqasidagi logistika çeklovlari va Hormuz böğozi orqali yuriş noaniqligi körsatilgan, bu yoqilği, öğit va yuk taşiş narxlarini yuqori uşlab turyapti. Ukrainada donning ommaviy büzilişi haqida rasmiy xabarlar yöq, biroq omborlar tanqisligining çözilişi yöqotişlar xavfini oşirmoqda. BAAdagi Yevropa Ittifoqi elçisi Lusi Berger noyabrga kelib ukrain doni, moyli ekinlar va kunjrasining 9 mln tonnadan ortiği mavjud omborlarsiz qolişi mumkinligi haqida ogohlantirdi: «Ovqat yetiştiriş yetarli emas; uni saqlaş, taşiş va muhtoj mamlakatlarga yuboriş kerak».

Mintaqada kim narx tölayapti

Eng zaif mamlakat Misr — dunyodagi eng yirik buğdoy importçisi, uni asosan past narxlar tufayli Qora dengiz mintaqasidan sotib oladi. FAO ma'lumotlariga köra, 2026-yilda öz yiğimi taxminan 10 mln tonna bölsa ham, mamlakatga 2026–27 mavsumida 13,5 mln tonna import buğdoy va 15,5 mln tonna makkajöxori kerak bö'ladi. Misr yetkazib berişlari asosan Hormuz orqali emas, Suvayş kanali orqali boradi, biroq yoqilği, öğit va yuk taşiş narxlarining oşişi import va subsidiyalangan non dasturi xarajatlariga zarba bermoqda. BMT agentliklari ma'lumotlariga köra, Yamanda hukumat nazoratidagi hududlarda aholining 47 foizi oziq-ovqatning keskin tanqisligiga duç kelmoqda, Livan esa bir oyda sabzavotlar 20 foizdan ortiq, non 17 foizga qimmatlaşgani haqida mamlakatdagi WFP direktori Ellison Oman aprel oyida ma'lum qilgan. Sönggi bahoga köra, Gazada 1,4 mln dan ortiq kişi iyul–dekabrda inqiroz darajasidagi yoki undan ham yomon oziq-ovqat xavfsizligiga duç keladi; don va yoqilği qimmatlaşuvi ayni paytda gumanitar mablağlar kamroq oziq-ovqat sotib olişini anglatadi.

Keyingi yiğim xavfi va siyosiy tutişqoqlik

FAO ogohlantirişiça, Hormuz orqali oğit yetkazib berişdagi uzilişlar 2026-yilning ikkinçi yarmi va 2027-yilda hosildorlikni pasaytirib, oziq-ovqat zaxiralarini qisqartirişi mumkin, ayniqsa importga qaram Afrika, Osiyo va Yaqin Şarq mamlakatlarida. Carnegie Europe qayd etadiki, jahon bozorlaridagi don tanqisi mojaroda qatnaşayotgan mamlakatlar — KDR Kongo, Somali, Sudan va Yamanni oçlik xavfi ostida qoldiradi, Hormuz boğozining yopilişi esa «birinçi zarba» böldi. Yevropa Ittifoqi Ukraina mahsulotlarini çiqarişning muqobil yöllarini qöllab-quvvatlamoqda, FAO esa Ukraina içida vaqtinçalik saqlaş omborlarini kengaytirişga yordam bermoqda, biroq The National ta’kidlaganidek, muqobil yöllar Qora dengiz portlarining quvvatini almaştira olmaydi, vaqtinçalik saqlaş esa eksport bloklanganda muammoni hal qilmaydi. Ikkala yönalişda ham siyosiy bandlik saqlanib qolmoqda: fevralda boşlangan Eron uruşi Hormuz orqali kema qatnovining katta qismini töxtatdi, Ukraina yönalişi böyiça esa ötgan hafta Abu-Dabida AQŞ vositaçiligida muzokaralar rejalaştirilgan.

Izoh körsatiş: Rumaniya yaqinidagi Qora dengizda yonğindan zararlangan Royad Mammadov kemasi…