Fransiya: norozilik namoyişlari va siyosiy çiqiş yöqsizligi fonida qarz qimmatlaşmoqda

Qarz, norozilik namoyişlari va mavjud bölmagan pul

Fransiya, Deutsçe Wellenaşrining taʼkidlaşiça, uç tomonlama çiqiş yöli yöq ahvatda: yuqori qarz, çeklovçi kuçlarning siyosiy qarama-qarşiligi va parlamentda köpçilikka ega bölmagan hukumat. Butun mamlakat böylab davom etayotgan norozilik namoyişlari fonida hokimiyat 2030-yilgaça maktablarni taʼmirlaş uçun 4 mlrd yevro imtiyozli kredit va 2029-yilgaça universitetlarga yana 1 mlrd yevro ajratişni rejalaştirmoqda — naşr oçiqçasiga davlat özida yöq pulni vaʼda qilayotganini yozadi. Davlat qarzi YaIMning taxminan 120 foizini taşkil etadi; soliştiriş uçun, Germaniyada bu körsatkiç taxminan 65 foiz, garçi Berlin infratuzilma va mudofaa uçun 600 mlrd yevrolik investitsiya paketini işga tuşirgan bölsa.

Ösib borayotgan risk premiyasi

Fransiyaning reytingi agentlikka qarab AA, A+ yoki Aa3, bir neçta agentlikda prognoz salbiy, Germaniya esa eng yuqori AAA reytingini barqaror prognoz bilan saqlab qolgan. Natijada Parij 10 yillik obligatsiyalar böyiça Berlinga qaraganda deyarli 1,6 foizli punktgaça köproq tölaydi: nemis qoğozlariga nisbatan premiya moliyaviy inqiroz davridan buyongi eng yuqori çöqqida va 2026-yil iyunidan buyon ikki barobar ortiq ösdi. Naşr taʼkidlaydi: asosiy omil — stavkalarning umumiy darajasi emas, balki yuqori qarz, siyosiy beqarorlik, katta byudjet defitsiti va yaqindagi tartibsizliklar uçun ösib borayotgan premiya. Fransiya oxirgi marta şunga öxşaş premiyani 2011-yil oxirida, yevrozona qarz inqirozi.

Iqtisodçilar nima deydi

Yevropa iqtisodiy tadqiqotlari markazi (ZEW) iqtisodçisi Fridrix Xaynemann spredni bozorlar uçun «termometr»ga qiyoslagan edi: u juda tez össa, Fransiyada moliyalaş şaroitlari yomonlaşadi, qarz oluvçilar köproq tölaydi, banklar qiyinçilikka duç keladi va vaziyat moliyaviy inqirozga aylanişi mumkin. Bonn universiteti tadqiqotçisi Landri Şarie, aksinça, qarz modelining tez orada tuğaşini kutmaydi: INSEE milliy statistika xizmati maʼlumotlariga köra, aholining 56 foizi davlatdan soliqlar va ijtimoiy tölovlar şaklida tölaganidan köproq oladi, şuning uçun köpçilikning mavjud vaziyatni saqlab qolişda töğridan-töğri manfaati bor. U, şuningdek, yevro arzon moliyalaşga kirişni osonlaşdirgani va frank devalvatsiyasi ilgari bergan signalni yöqotgani, tuzatişni çeksiz keçiktiriş mumkin degan illüziya yaratgani haqida ham eslatadi.

Xizmat qarzi narxi va siyosiy vaʼdalar

Fransiya yarim asrdan ortiq vaqt davomida yiğayotganidan köproq sarflamoqda: oxirgi balanslangan milliy byudjet 1974-yilda qabul qilingan edi. 2026-yilda mamlakat, kutilganiça, butun davlat qarzi böyiça (ijtimoiy suğurta fondlari va mahalliy hokimiyatlar hisobga olingan holda) 79 mlrd yevrodan ortiq foiz tölaydi, 2027-yilda — 91 mlrd yevrodan köp, 2030-yilga kelib esa 125–132 mlrd yevro; Fransiya ğaznaçilik agentligi Agence France Trésor bahosiga köra, faqat markaziy hukumat 62,6 mlrd yevro tölaydi. Şu bilan birga Parij tarixan past stavkalar ostida çiqarilgan obligatsiyalarni refinanslaşga va defitsit hisobiga qarzni oşirişga majbur. Ayni paytda ham öta öng Milliy front, ham öta çap La France insoumise qimmat vaʼdalarga tayanib kampaniya olib bormoqda: Marin Le Pen 140 mlrd yevro tejalişini vaʼda qilib, pensiya yoşini 62 yoşga qaytarişni xohlaydi, Jan-Lyuk Melanşon esa markaziy bankdagi davlat obligatsiyalarini «olovga taşlaş»ni taklif qilgan edi. Xaynemann buni byudjet konsolidatsiyasi va oğriqli qisqartmalarsiz çiqiş yöli bor degan öng va çap kuçlarning «afsonalari» deb atadi.

Germaniya uçun ham oğohlantiriş

Foiz xarajatlarining ösişi Berlinga ham tegişli: Xaynemann hisob-kitoblariga köra, hozir yiliga taxminan 30 mlrd yevro bölgan federal hukumat tölovlari yaqin yillarda uç barobar ösib 90 mlrd yevrodan oşadi, 100 mlrd yevro belgisi esa «uzoqda emas». Fransiya uçun esa, naşr ifodasiga köra, iqtisodiy realliklar siyosiy muhokamaga deyarli taʼsir qilmaydi — aynan şu birikma hozirgi vaziyatni ayniqsa barqaror qiladi.