Talabalar röyxati ğalabasidan keyin: Serbiyada hibsga olişlar va tergovlar boşlandi

Moskva yönalişidagi reys bilan boğliq voqea siyosiy buriliş fonida

3-noyabr kuni Belgrad–Moskva yönalişidagi Air Serbia JU134 reysi Litva havo hududida bölganida poytaxtga qaytişga majbur böldi. Samolyotda sobiq prezident Aleksandr Vuçiç rejimining yuqori darajali uç şaxsi bor edi: sobiq mudofaa va içki işlar vaziri, xavfsizlik agentligi BIAning sobiq rahbari Aleksandr Vulin, davlat gaz kompaniyasi Srbijagasning köp yillik direktori Duşan Bayatoviç va portfelsiz vazir Nenad Popoviç — barçasi Rossiya bilan yaqin aloqalari bilan tanilgan. Bir qança ommaviy axborot vositalarining norasmiy xabarlariga köra, samolyot xavfsizlik qoidasi buzilgani uçun qaytarilgan: Vulin göyoki majburiy tekşiruvdan ötmasdan bortga çiqqan. 2023-yildan beri Vulin Vaşington ta’biri bilan aytganda, «Ğarbiy Bolqonda qonun ustuvorligini buzadigan korrupsiyaga va beqarorlikka qaratilgan faoliyat»uçun AQŞ sanksiyalari ostida. Vulin Moskvaga gaz kelişuvi muddatini uzaytirişni muhokama qiliş uçun uçganini aytdi, biroq Bayatoviç Vulinning va Popoviçning nima uçun Rossiyaga uçganini bilmaganini va ularning gaz yetkazib beriş böyiça rejalaştirilgan uçraşuvlarda iştirok etganini rad etdi. Voqea aynan Serbiya yirik siyosiy özgarişni boşdan keçirayotgani uçun katta e’tibor tortdi.

Saylovdan keyin hibsga olişlar tölqini

25-oktabr kuni talabalar röyxati parlament saylovlarida Serbiya taraqqiyot partiyasini (SNS) işonçli mağlubiyatga uçratdi, bu Vuçiç va Moskva bilan yaqin aloqalarni saqlab kelayotgan SNSning 14 yillik siyosiy hukmronligiga çek qöydi. Yangi köpçilik hokimiyat dastaklarini hali olgani yöq, biroq undan keyingi kunlar bir neça hafta oldin tasavvur ham qilinmaydigan voqealar qatorini olib keldi: hibsga olişlar, yangi jinoiy işlar va ilgari muzlatilgan işlarning qayta oçilişi. Novi-Sadada saylovçilarni sotib olişda gumon qilinib tört kişi hibsga olindi, yana olti kişi Mali-Zvornikda — Bosniya va Gertsegovina fuqarolariga ovoz beriş maqsadida Serbiyada yaşaş joyini rasmiylaştirişda yordam berganlik gumoni bilan qölga olindi. Eng katta şov-şuvga sabab bölgani Alta Bank egasi Davor Matsuraning işi böldi: u bank omboriga qonunsiz kirib, taxminan 383 mln yevro miqdoridagi mablağni olib çiqqanlikda gumon qilinmoqda. Uning hibsga olinişi bankdan Serbiya Milliy banki litsenziyasini olib qöyilişi va bankrotlik jarayonining boşlanişidan bir neça kun ötib sodir böldi. Matsura ommaviy ravişda SNS bilan boğlanib keldi, bank davlat bilan katta operatsiyalarga ega bölgan va köplab rus mijozlariga ega edi. Şuningdek, yuqori lavozimli politsiyaçilar, Respublika gidrometeorologiya instituti rahbari va davlat kompaniyalarining bir qança menejerlari — suiiste’molliklar va davlat xaridlaridagi firibgarliklarda gumon qilinib, qölga olindi.

Hujjatlar himoyada, biroq prokuraturaga savollar bor

Saylovdan keyin davlat muassasalari va jamoat kompaniyalarida rasmiy hujjatlarni olib çiqiş yoki yöq qiliş ehtimolini körsatuvçi xabarlar va videoyozuvlar paydo böldi. 29-oktabr kuni boş prokuror Zagorka Dolovats barça boş prokurorlarga rasmiy va boşqa yozuvlarni yöq qilişning oldini oliş haqida majburiy körsatma berdi; talabalar röyxati davlat muassasalari xodimlariga va ommaviy axborot vositalariga hujjatlarning har qanday yöq qilinişi haqida xabar berişga çaqirdi. Prokuror Boyana Savoviç DW ga bergan izohida Serbiya prokuraturasi faoliyatining manzarasini açinarli deb baholadi va tösatdan faollaşuvni yangi hokimiyatga yoqişga uriniş deb hisobladi: «Bu harakatlar bilan ular ön kun oldin qila olgan, ammo qilişni xohlamagan işlarini körsatmoqda». U tezlik ayblovlar sifatiga ta’sir qilmasligini va bu eski rejim içidagi şaxsiy hisob-kitob bölib qolmasligini umid qilganini bildirdi. Talabalar röyxatidan kiruvçi deputat Tanya Arsiç «qonun ustuvorligini xohlasangiz, bu mumkin — bizning me’yorlarimiz bunga imkon beradi», dedi, biroq uning sözlariga köra, tizimni tösib qöygan va işlarni körib çiqilmas qoldirgan odamlar bölgani aniq. Vuçiçning özi hibsga olinişdan qörqmasligini va unga qarşi moliyaviy buzilişlar dalillari topilmasligini aytdi: «Men pul haqida gap ketganda heç narsani imzolamayman va heç narsa qilmayman». Arsiç ogohlantirdi: eng yirik şaxslarning yetarli dalilsiz yoki ularning haqiqiy harakatlaridan kamroq jiddiy ayblovlar bilan sud qilinişi fojiali bölardi.

Haqiqiy sinov — sud

Savoviç taʼkidlaydiki, prokuraturaning muvaffaqiyati siyosiy jihatdan ommabop qamoqqa olişlar soni bilan emas, balki yakuniy hukmlar va jinoyat yöli bilan qölga kiritilgan aktivlarning qaytarilmas musodara qilinişi bilan ölçanadi. Arsić bunga qöşiladi: yetarli dalil bölmasa, ayb qöyiş mumkin emas — avvalgi hokimiyat rahbariyatini oqlab tugagan şoşilinç işlar yanada yomon bölardi. Şu bilan birga, Savoviç mavjud tuzilmalarda bunga erişiş imkoniyatiga şubha bildiradi: ön yillar davomida prokuratura va sudlarda yagona malakasi kör-körona itoat, siyosiy muhitni öqiş va öz-özini senzura qiliş bölgan odamlar kötarilib keldi; sud tizimi, politsiya va kuçli tuzilmalarda tubdan özgarişlar bölmasa, jamiyatning mazmunli va barqaror özgarişi imkoniyatini u körmaydi. DWning yakuniy xulosasi: haqiqiy sinov sud zalida bölib ötadi — hukmlar Serbiya eski hokimiyat tizimi bilan aloqani uzmoqda yoki hokimiyat vositaçilarining birini ikkinçisiga almaştirmoqdaligini körsatadi.