Si Szinpin Maodan beri eng yirik tozalaşni kompartiyada ötkazdi

Tozalaş miqyosi: tadqiqotçilar raqamlari va rasmiy maʼlumotlar

Si Szinpin davrida partiya amaldorlarining qamalişlari Xitoyda Mao Szedun davridan beri kuzatilmagan miqyosga yetdi; Si hokimiyatda qança uzoq qolsa, tozalaşlar şunçalik kengayib bormoqda. Financial Times Financial Times (bayon etilgan — Kun.uzmaʼlumotlariga köra), korrupsiya va intizom buzilişlariga qarşi kuraş doirasida Si uçinçi muddati boşlangan 2023-yildan buyon oldingi muddatga qaraganda 14 barobar köp jinoiy iş qözğatilgan. Kaliforniyadagi Klaremont-Makkenna kolleji davlat boşqaruvi professori Minsin Pey hisob-kitoblariga köra, Si hukmronligining sönggi 11 yilida taxminan 628 ming partiya amaldori jinoiy javobgarlikka tortilgan va ehtimol ozodlikdan mahrum qiliş jazosiga hukm qilingan. Soliştiriş uçun: 2024-yil maʼlumotlariga köra, Xitoy qamoqxonalari 1,69 mln mahbusni saqlamoqda — yaʼni «tozalaş» qurbonlari panjara ortidagilarning juda salmoqli qismini taşkil etadi.

«Yölbarslar» va millionlab jazolanganlar

Pey hisobiça, Xitoy Kommunistik partiyasining (aʼzolar soni böyiça dunyodagi eng yirik partiya bölib qolmoqda) taxminan 7,2 mln aʼzosi turli siyosiy, maʼmuriy yoki sud jazosini tortgan. Ularning orasida kamida 632 nafar «yölbars» bor — Xitoyda bu atama vazir örinbosari yoki viloyat gubernatori örinbosari va undan yuqori darajadagi amaldorlarga nisbatan işlatiladi. Yana ham yuqoriroq raqamlarni Jang Fuxay keltirdi — u partiya içidagi tergovlar uçun masʼul bölgan XKP Markaziy intizom tekşiruv komissiyasi kotibi örinbosari va Xitoy Xalq Respublikasi Davlat nazorat komissiyasi rahbari örinbosari. Uning aytişiça, Si 2012-yilda rahbar etib tasdiqlangan partiya qurultoyidan buyon intizom va nazorat organlari butun mamlakat böylab 8,105 mln iş qözğatgan va 7,922 mln kişini javobgarlikka tortgan, jumladan XKP MK qaramoğida va nazorati ostida bölgan 963 amaldorni. Buni qurultoydan söng «Sinxua» agentligi bir hafta oldin MKning beşinçi plenumi yakunlari böyiça xabar qilgan edi.

Siyosiy kontekst: vorissiz hokimiyat

Si — Xitoy rahbariyatining beşinçi avlodi vakili, u hozirgaça oxirgi avlod bölib qolmoqda. Mao vafotidan keyin partiya va davlat rahbariyatini har 10 yilda, ikki beş yillik muddatdan söng almaşişga qaror qilingan edi, biroq Si öziga voris tanlamadi va uçinçi muddatga qayta saylanişini taʼminladi. 2027-yil kuzida navbatdagi partiya qurultoyi bölib ötadi, unda Si, kutilganidek, törtinçi muddatga qayta saylanadi. Yakinda ötkazilgan plenumda delegatlarning çorak qismi iştirok etmagan (taʼqibga uçragan qatnaşçilar soni rekord darajaga yetgan) holda Si partiya nazoratini kuçaytiriş töğrisidagi rezolyutsiyani qabul qildirdi. Pey buni tasodifiy emas, deb qayd etadi: bu qurultoydan bir yil oldin, unda davlat rahbari vakolatlarini yana beş yilga tasdiqlaşga töğri keladigan paytda sodir böldi.