Asosiy ma’lumotlar

  • Ö'tgan yili dunyoda 36 yirik toza sanoat loyihasi moliyaviy ta'minot oldi, 23 tasi Xitoyda (40 mlrd yevrodan ortiq).
  • Ötgan yil dunyoda 36 yirik toza sanoat loyihasi moliyalaştirildi, ulardan 23 tasi Xitoyga töğri keldi (40 milliard yevrodan ortiq).
  • Dunyodagi işlayotgan yoki qurilayotgan barça toza sanoat zavodlarining 49 foizi Xitoyga tegişli.
  • Rivojlanayotgan iqtisodiyotlardagi öltita loyiha 4,7 mlrd yevro jalb qildi — bu rivojlangan mamlakatlardagi 4,3 mlrd yevrolik bitimlardan köproq.
  • Rivojlanayotgan iqtisodiyotlardagi olti loyiha 4,7 milliard yevro jalb qildi — bu rivojlangan mamlakatlardagi 4,3 milliard yevrolik bitimlardan kö‘proq.

Xitoy toza sanoatni özida töplayapti

Yevropa köp yillik investitsiyalar va iqlim majburiyatlariga qaramay, toza sanoat poygasida orqada qolmoqda: bunday xulosaga energiya talab qiladigan tarmoqlarni karbonsizlaştiriş bilan şuğullanadigan notijorat taşkiloti Mission Possible Partnerşip (MPP) yangi tadqiqotida kelgan, haqida Euronews yozadi. Ö'tgan yili dunyoda rekord darajadagi 36 yirik toza sanoat loyihasi zarur moliyaviy ta'minot oldi, ularning 23 tasi Xitoyga töğri keldi — ularning umumiy qiymati 40 mlrd yevrodan oşadi. Xitoyning uluşi faqat yangi bitimlar bilan çeklanmaydi: dunyo böylab allaqaçon işlayotgan yoki qurilayotgan barça toza sanoat korxonalarining 49 foizi unga töğri keladi.

Xitoy aynan nimada hukmron

MPP Xitoyning kengayişini köp yillik qöllab-quvvatlovçi siyosat, qayta tiklanadigan energiya infratuzilmasi va muqobil yoqilği turlariga ösib borayotgan talab bilan izohlaydi. Bugungi kunda dunyodagi kam çiqindili metanol işlab çiqariş quvvatining 90 foizidan köpi va pastkarbonli elektr energiyasida işlab çiqariladigan tozaroq alyuminiy işlab çiqariş quvvatining 40 foizdan ortiği şu mamlakatga töğri keladi. Xitoyning mavjudligi uning çegaralaridan taşqarida ham sezilarli: 2025-yilning avgustida Janubi-Şarqiy Osiyodagi eng yirik şamol parki — Tailand başçiligidagi konsorsiumga qaraşli bölgan va Vyetnam sanoatini elektr energiyasi bilan ta'minlaş uçun Xitoyda işlab çiqarilgan 133 turbina işlatadigan Monsoon Wind Laosda işga tuşdi. Energetika va toza havo böyiça tadqiqot markazi (CREA) xodimasi Belinda Şepe mamlakatlar qazilma yoqilği importini kamaytirişga intilayotgan sari Xitoy toza texnologiyalarning muhim yetkazib beruvçisiga aylanayotganini, bu esa «Xitoy uçun katta iqtisodiy imkoniyatlar yaratadi va uning geosiyosiy ta'sirini, ayniqsa rivojlanayotgan iqtisodiyotlarda, mustahkamlaşi mumkin», deb qayd etadi.

«Sanoat quyoş kamarlari» birinçi marta Yevropani ortda qoldirdi

Xitoy muvaffaqiyatli ö'yinçilarning yagona namunasi emas. MPP «sanoat quyoş kamarlari» deb ataydigan Afrika, Osiyo va Lotin Amerikasi mamlakatlari qayta tiklanadigan resurslarga boyligi tufayli investitsiyalarni öziga jalb etmoqda. Ö'tgan yili rivojlanayotgan iqtisodiyotlardagi öltita loyiha 4,7 mlrd yevro jalb qildi — bu rivojlangan mamlakatlardagi 4,3 mlrd yevrolik bitimlardan köproq. Misollar qatorida: Keniyaning Rift vodiysidagi Afrikadagi birinçi geotermal energiyada işlaydigan «yaşil» ö'ğit zavodi (reja — yiliga 200–300 ming tonna, asosan mahalliy dehqonlar uçun), Paragvaydagi ekologik jihatdan tozaroq ö'ğit zavodini moliyalaştiriş va Janubiy Afrikada uçlangan CO2 hamda qayta tiklanadigan elektr energiyasidan dunyodagi ikkinçi tijorat sun'iy barqaror aviatsiya yoqilğisi (SAF) loyihasi bor. Rivojlanayotgan iqtisodiyotlarda yana 281 loyiha işlab çiqilmoqda. «Bu yili yangi sanoat quyoş kamarlari birinçi marta Yevropani ortda qoldirib, toza sanoat rejalarni moliyalaştirilgan zavodlarga aylantirdi», — deydi MPP baş direktori Faustin Delassal.

Yevropa nima qilişga harakat qilmoqda

YI tempni yöqotib qöymaslikka harakat qilmoqda: 2025-yilning fevralida blok Yevropa toza işlab çiqarişini qöllab-quvvatlaş, energiya xarajatlarini kamaytiriş hamda pölat va kimyo sanoatini karbonsizlaştiriş uçun 100 mlrd yevrodan ortiq mablağ jalb etiş va'dasi bilan Clean Industrial Deal taşabbusini işga tuşirdi. Hozir qonunçilar yangi zavodlarni tasdiqlaşni tezlaştiriş va Yevropa pastkarbonli mahsulotlariga bölgan talabni oşirişga qaratilgan Industrial Accelerator Actni muhokama qilmoqda. Yevropa siyosati SAFga ham investitsiyalarni rağbatlantirdi — ö'tgan yili dunyodagi har uçinçi toza sanoat investitsiya loyihasi aynan şu sohaga töğri keldi: 2025-yildan başlab YI aeroportlaridagi yoqilği yetkazib beruvçilari aviatsiya yoqilğisida kamida 2 foiz SAF ta'minlaşi şart.

Yevropada hali ham afzalliklar bormi

Şepe «Yevropa va AQŞ hali ham sezilarli sanoat va texnologik afzalliklarga ega», eslatib ö'tadi: uning havola qilgan Emberning sönggi hisobotiga köra, Yevropa allaqaçon yiliga talab qilinadiganidan taxminan ikki barobar köp elektromobil va şamol turbinalari, deyarli uç barobar köp issiqlik nasoslari işlab çiqarişga qodir. A CREAning sönggi tadqiqotlariga köraXuddi şu paytda Xitoy umuman olganda köproq elektromobil eksport qilsa-da, boşqa mamlakatlar — ayniqsa Germaniya — eksportining umumiy qiymati Xitoyga qaraganda ança tez ösdi. Butun dunyoda asosiy tösiq sifatida investitsiyalar qolmoqda: MPP jami taxminan 4,3 trillion yevro potensial investitsiyani öz içiga olgan, biroq hali moliyalaştirilmagan 800 dan ortiq taklif etilgan loyihani kuzatib boradi — bu köpinça noaniq siyosat yoki mijozlarning uzoq muddatli xarid şartnomalarini tuzişğa rağbatsizligi tufayli röy beradi. «Hozirgi asosiy masala — miqyos va tezlik», — deb ta’kidlaydi Delasal: tarmoq yiliga «önlab moliyalaştirilgan korxonalardan yuzlab korxonalarga» ötişi kerak.