Tramp yil oxirigaça Isroilga yordamni töxtatişini ma’lum qildi: Tel-Avivda kutilmaganlik va byudjet uçun xavflar haqida gapirilmoqda

Trampning bayonoti va Isroildagi reaksiya

AQŞ prezidenti Donald Tramp seşanba kuni Fox News efirida Vaşington yil oxirigaça Isroilga moliyaviy yordamni töxtatişini, ya’ni yiliga taxminan 4 milliard dollarlik yordam nazarda tutilayotganini ma’lum qildi. Uning aytişiça, bunday kelişuv Isroil boş vaziri Benyamin Netanyahu bilan bir neça oy oldin erişilgan. Bu haqda Anadolu xabar berdi Amerika rahbariga tayanib.

Isroil idoralari uçun kutilmagan holat

Qaror Isroil tuzilmalarini öz vaqtida çetlab ötdi. Isroilning kuçli idorasidagi yuqori darajali xodim KAN jamoat teleradiokompaniyasiga şarh berib, şunday dedi: «Biz bu bayonotni kutmagan edik, ayniqsa bugun kutmagan edik. Amerikaliklar bilan doimiy muloqot olib boriladi va aytiş mumkinki, biz hayron qoldik». Anadolu işonib topşirgan KAN ma’lumotlariga köra, Isroil mudofaa vazirligi yiliga taxminan 12 milliard şekel (4 milliard dollar) yöqotadi va byudjetdagi yetişmovçilik soliq tölovçilar hisobidan qoplanişi kerak böladi. KAN manbasining sözlariga köra, bayonot hali tegişli soha idoralariga yetib bormagan.

Yordam hajmi: ikki xil baholaş

Bayon etilgan yillik yordam hajmi amaldagi kelişuvlarga mos keladi. AQŞ Davlat departamenti ma’lumotlariga köra, yordam 2019–2028-yillarga möljallangan 10 yillik özaro tuşuniş memorandumiga muvofiq rasmiylaştirilgan: yiliga 3,8 milliard dollar, şundan 3 milliard dollar Foreign Military Financing dasturi böyiça va 500 million dollar rakitga qarşi mudofaa böyiça hamkorlik dasturlariga ajratiladi. Tramp aytgan muddat 2028-yilda memorandum muddati tugaşidan oldin keladi.

Yordam hajmi: ikki xil baholaş

Isroilga Amerika yordamining umumiy hajmi metodikaga qarab turliça baholanadi. Xalqaro munosabatlar kengaşi (CFR)ning 2025-yil oktabrdagi hisobotiga köra, 1948-yildan beri iqtisodiy va harbiy yordam inflyatsiyani hisobga olgan holda 300 milliard dollardan oşgan va Isroil Amerika taşqi yordamining eng katta umumiy qabul qiluvçisi hisoblanadi. AQŞ Davlat departamenti 2025-yil aprel oyidagi hisobotida 1948-yildan beri ikki tomonlama yordam summasi 130 milliard dollardan ortiq deb körsatgan; Anadolu raqamlar turliça qamrov va hisoblaş usullarini aks ettirişini va ularni asos hamda davrni hisobga olib soliştiriş kerakligini qayd etadi.

Harbiy tarkibiy qism va yangi kelişuv böyiça muzokaralar

CFR ma’lumotlariga köra, 2023-yil oktabrda Ğazo sektorida uruş boşlanganidan buyon Vaşington kamida 16,3 milliard dollarlik töğridan-töğri harbiy yordamni uçta qonun hujjati bilan tasdiqlagan, jumladan 2024-yil aprelida 8,7 milliard dollar; umumiy summaning 6,7 milliard dollari rakitga qarşi mudofaa tizimlariga töğri kelgan. Davlat departamenti şuningdek, 39,2 milliard dollarlik 751 ta faol Foreign Military Sales holati haqida hamda 2018–2022-yillarda Direct Commercial Sales orqali 12,2 milliard dollardan ortiq doimiy qurol eksporti haqida xabar bergan.

Isroil matbuoti va iqtisodiyotining reaksiyasi

Yedioth Ahronoth gazetasi seşanba kuni tomonlar amaldagi memorandum örniga yangi hamkorlik kelişuvi böyiça muzokaralar olib borayotganini va Tramp bayonotiga qadar moliyalaştiriş qöşma mudofaa tadqiqotlari (NIOKR) tomonga surilişi kutilayotganini xabar qilgan edi. Naşr Tramp bu qadamni saylovçilarga taşqi xarajatlarni qisqarişi sifatida taqdim etişi, Netanyahu esa uni AQŞga boğliqlikdan çetlaşiş sifatida körsatişi mumkinligini qayd etgan, biroq Isroilning yuqori darajali iqtisodiy xodimining ogohlantirişini keltirgan: «Agar Trampning bayonoti töğri bölsa, bu Isroil iqtisodiyoti uçun juda xavfli qaror. Ikki yillik Amerika yordamidan voz keçiş aslida 8 milliard dollar yöqotiş degani. Biz bu pulni qayerdan olamiz? Albatta, fuqarolardan olinadigan soliqlar orqali». Gazeta ma’lumotlariga köra, yana bir ismsiz xodim bayonotni, u AQŞ Kongressiga örtaça saylovlariga töğri kelganini hisobga olib, saylovoldi manevr sifatida baholagan. Öz navbatida Haaretz Tramp bayonotni Eron bilan ikki davlat qarama-qarşiligidan keyin Isroil bilan munosabatlarda ehtiyotkorroq bölgan respublikaçilarga qaratgan bölişi mumkinligini taxmin qilgan. Netanyahu bilan kelişuv tafsilotlarining rasmiy tasdiği naşrlarda yöq.