Asosiy ma’lumotlar

  • Qozoğiston prezidenti Rossiyani «TDT+» formatida TDTga qabul qilişni taklif qilib, bunga Rossiyada türkiy tillarda sözlaşuvçilarning millionlab vakillari yaşaşi sifatida dalil keltirdi
  • Siyosatşunos Anvar Yuldaşev bunday aʼzolikni dargumon deb hisoblaydi: Rossiya — slavyan davlati
  • Kamoliddin Rabbimov Rossiya, Xitoy va Ğarbni öz içiga olgan jahon hokimiyat markazlari türkiy dunyoning konsolidatsiyasiga qarşi ekanini taʼkidlaydi

Toqayev taşabbusi va uning asoslanişi

Qozoğiston prezidenti Qasım-Jomart Toqayev Rossiyani Türkiy Davlatlar Taşkilotiga «TDT+» formatida qabul qilişni taklif qildi. Uning asosiy dalili — Rossiyada türkiy tillarda sözlaşuvçilarning millionlab vakillari yaşaşi: tatarlar, başqırtlar, tıvalar va mamlakatning turli hududlarida yaşovçi boşqa türkiy xalqlar. Toqayev Rossiyaga aʼzolik taşkilot nufuzini oşirişi mumkinligini taʼkidladi. Kreml rasmiy vakili Peskov taşabbusni qöllab-quvvatlaganini bildirdi. Bu masala TDT sammitida eng köp muhokama qilingan mavzulardan biriga aylandi. Bu haqda Kun.uz dasturida, siyosatşunoslar Anvar Yuldaşev va Kamoliddin Rabbimov mavzuni muhokama qildilar.

Şubhali baho: «Rossiya — slavyan davlati»

Anvar Yuldaşev bu taklifning amalga oşişi dargumon deb hisoblaydi. Uning sözlariga köra, Toqayev ğoyasini muhokama qiliş mumkin, ammo Rossiyani qabul qilişning özi jiddiy savollar tuğdiradi: mamlakat hududida türkiy xalqlar yaşaşi uni türkiy davlatga aylantirmaydi, slavyan Rossiyasining aʼzoligi taşkilotning mohiyati va maqsadlariga mos kelişi esa bahsli masala. Taşabbusga qarşi çiquvçilar aynan şu dalilni keltiradi — Rossiyani türkiy dunyoga mansub bölmagan slavyan davlati deb ataydilar.

Rabbimov: buyuk davlatlar türkiy dunyoning birlaşuviga qarşi

Kamoliddin Rabbimov kontekstni kengaytirdi: uning kuzatişiça, dunyodagi qudratli hokimiyat markazlari türkiy dunyoning birlaşuviga qatʼiyan qarşi — bu nafaqat Rossiya va Xitoyga, balki Ğarbga ham tegişli, u yerda Turkiya va türkiy dunyoning umuman kuçli geopolitik öyinçiga aylanişini istamaydigan kuçlar bor. Uning sözlariga köra, Rossiya va Xitoy türkiy dunyoning uyğonişi, birlaşişi va mustaqil global kuçga aylanişidan manfaatdor emas; bunga qarşi mintaqadagi ayrim davlatlar ham çiqişi mumkin.

Madaniy integratsiyadan mudofaa hamkorligiga

Rabbimov amaliy dinamikaga ham işora qildi: bugungi kunda türkiy dunyoda madaniy integratsiyadan iqtisodiy integratsiyaga ötiş jarayoni davom etmoqda, madaniy va iqtisodiy hamkorlik yanada rivojlanganda bu tabiiy ravişda harbiy-strategik hamkorlikka yöl oçadi — türkiy davlatlar örtasida xavfsizlik va mudofaa sohasidagi hamkorlik allaqaçon, asosan ikki tomonlama munosabatlar orqali sezilarli mustahkamlandi. Misol sifatida u bir hafta oldin Toşkentda bölib ötgan türkiy davlatlar muhandislarining yirik uçraşuvini keltirdi, unda Turkiya va boşqa türkiy mamlakatlar mudofaa sanoati mahsulotlari taqdim etildi, NATO standartlaridagi tanklar, havo mudofaa tizimlari va zamonaviy harbiy texikaning taqdimotlari ötkazildi, şuningdek muzokaralar olib borildi.