Kipr Moskvadan yuz ögirdi: AQŞ elçisi himoya va Pafosdagi aviabazani modernizatsiya qilişni va’dalaydi

Yangi AQŞ elçisining bayonatlari

4-oktabr kuni Kiprning CNA axborot agentligiga bergan intervyusida AQŞning Kiprdagi yangi elçisi Jon Breslou Pafosdagi Andreas Papandreu aviabazasini yirik amerika harbiy-transport samolyotlari qabul qila oladigan qilib modernizatsiya qiliş rejasini bayon etdi. U şuningdek, amerika harbiy kemalarining Kipr portlarına tez-tez kirib turişini va qöşma harbiy faoliyatni kengaytirişni e’lon qildi. Deutsçe Welle baholaşça,uning «Amerika Qöşma Ştatlari kelajakda Kiprni himoya qiladi» degan sözlari alohida siyosiy ahamiyat kasb etdi — biroq naşr bu rasmiy xavfsizlik kafolati emas, balki ösib borayotgan hamkorlikning aksi ekanligini ta’kidlaydi.

Siljiş nima uçun kutilmagan körinadi

Ön yillar davomida Moskva bilan yaqin aloqalarni saqlab kelgan, amerika siyosatiga işonçsizlik bilan qaragan va NATOga a’zo bölmagan bir davlat uçun AQŞ harbiy mavjudligini kengaytiriş sezilarli geosiyosiy burilişdir. 1960-yilda Buyuk Britaniyadan mustaqillikka erişgaç, Kipr Respublikasi birinçi prezident arxiyepiskop Makarios III davrida 1961-yilda Harakatsizlik harakatiga asos solgan davlatlardan biriga aylandi va ham SSSR, ham Ğarb bilan aloqalarni saqlagan holda Şarq va Ğarb örtasida muvozanat qildi. AQŞ bilan munosabatlar 1974-yilgi türk bosqini tufayli qorayib qoldi — Vaşington bunga qattiq javob bermadi, Anqara bilan ittifoqni afzal kördi: 1974-yilning avgustida Nikosiya elçixonasi oldidagi namoyiş paytida AQŞ elçisi Rodjer Devis otib öldirilgan edi. 1987-yilda AQŞ Kipr Respublikasiga qurol yetkazib beriş böyça embargo joriy etdi, bu Milliy gvardiyaning sovet va rus qurollariga böğliqligini kuçaytirdi.

Moskva bilan yaqin aloqalar va 2022-yildagi buriliş

2004-yilda Yevropa Ittifoqiga a’zo bölganidan keyin ham Kipr Moskva bilan siyosiy, iqtisodiy va harbiy aloqalarni saqlab keldi. Bu 2014-yilda Qrimning anneksiyasiga munosabatga töğridan-töğri ta’sir qildi: Nikosiya YI sanksiyalarini qattiqqöllaştiriş böyça jiddiy ehtiyotçorliklar bildirdi, öşa paytdagi taşqi işlar vaziri Ioannis Kasulidis esa bu çoralar iqtisodiyot uçun halokatli oqibatlarga olib kelişi mumkinligidan ogohlantirgan edi. 2015-yilning fevralida prezident Nikos Anastasiadis Vladimir Putin bilan bir qator bitimlar imzoladi, jumladan, rus harbiy kemalarining Kipr portlarına kirib turişini osonlaştirgan harbiy-dengiz hamkorligi töğrisidagi memorandum ham bor edi, Moskva esa 2011-yildagi 2,5 mlrd yevrolik kreditni qaytariş böyça qulayroq şartlarga rozi böldi. 2021-yilning oktabrida hozirgi prezident, öşa paytda taşqi işlar vaziri bölgan Nikos Xristodulidis Moskvada Sergey Lavrov bilan 2022–2024-yillarga möljallangan strategik hamkorlikning ramka dasturini imzoladi. DW 2022-yilning fevralida Rossiyaning Ukrainaga töliq miqyosda bostirib kirişini töliq buriliş nuqtasi sifatida ataydi: Nikosiya universiteti dotsenti Konstantinos Adamides naşrga Kipr «Moskvadan uzilişning iqtisodiy va siyosiy xarajatlariga qaramay, birinçi marta oçiq va bir ma’noli Ğarb tomonini tanladi», degan edi — xizmatlar, investitsiyalar va turizm sohasida Kipr iqtisodiyotining Rossiya bilan kuçli aloqalariga qaramay, YI sanksiyalarini qöllab-quvvatladi.

Nima qilingan va nima noaniq qolmoqda

AQŞga yaqinlaşiş uruşdan oldin ham institutsional asosga ega bölgan edi: 2018-yilda xavfsizlik sohasidagi ikki tomonlama niyat deklaratsiyasi imzolandi, 2022-yilning aprelida esa Larnakada AQŞ mablağlari hisobiga taşkil etilgan CYCLOPS öquv markazi oçildi — u portlar xavfsizligi, terrorizmga qarşi kuraş va xavfli materiallar aylanişining oldini olişga qaratilgan. 2022-yilning sentyabrida Vaşington 1987-yilgi qurol embargosini töliq töxtatib, zarur tasdiqlar olingan holda öldiruvçi qurollarni eksport qilişga ruxsat berdi; bu töxtatiş doimiy emas va muddati vaqti-vaqti bilan uzaytiriladi — hozirda u 2027-yil 30-sentabrgaça amal qiladi. 2025-yilning yanvarida öşa paytdagi prezident Joe Biden Kiprga Foreign Military Sales va Excess Defense Articles jumladan, mudofaa mahsulotlarini xarid qilişning amerika dasturlarida qatnaşişga ruxsat berdi. Kipr, şuningdek, rus tanklari T-80 hamda «Tor-M1» va «Buk» havo mudofaasi tizimlaridan bosqiçma-bosqiç voz keçişga intilmoqda — bu jarayonni zaxira qismlar va öq-dorilarga kirişni qiyinlaştirgan sanksiyalar tezlaştirdi. NATOga a’zolik masalasida Xristodulidis şu yilning boşida Kipr «imkon bölsa, ertaga ham» ariza topşirişini, biroq kiriş imkonsizligini, çunki «Turkiyaning ma’lum pozitsiyasi hisobga olinganda siyosiy şaroit yöqligini» aytgan edi. Muhokamani mart oyida Eron dronining Akrotiri britaniya bazasiga favqulodda qönişi kuçaytirdi. Naşrda qayd etilgan asosiy noaniqlik şundan iboratki, elçining «himoya qiliş» haqidagi va’dasi huquqiy jihatdan rasmiylaştirilmagan, embargoning töxtatilişi esa muddatni doimiy uzaytirişni talab qiladi.