Yevropa Kengaşi vayron bölayotgan sohillardan «rejalaştirilgan çekiniş»ga tayyorgarlik körişga çaqirdi

Asr oxiriga kelib €800 mlrd: Yevropa sohillarining taqdiri haqidagi hisobot

Yevropa Kengaşi «Qirğoq eroziyasi bilan qanday kuraşişimiz mumkin?» nomli hisobotni e’lon qildi, unda uylarni, korxonalarni va infratuzilmasi vayron bölayotgan sohillardan materik içkarisiga köçirişga şoşilinç tayyorgarlik köriş taklif etiladi. Naşr ma’lumotlariga köra, Euronews28 Yevropa davlatida qirğoq eroziyasi oqibatida yetkazilgan iqtisodiy zarar yiliga allaqaçon €1 mlrd dan oşib ketgan va samarali çoralar körilmasa, asr oxiriga borib yiliga €800 mlrd ga yetişi mumkin. Hisobot «rejalaştirilgan çekiniş» konsepsiyasiga tayanadi: sohilda yangi qurilişni taqiqlaş yoki çeklaş hamda uy-joy, biznes, şuningdek avtomobil va temir yöllarni iqlimga çidamliroq hududlarga köçiriş.

Mualliflar aynan nimani tavsiya qilmoqda

Köçirişdan taşqari, hisobot hokimiyatlarni xavf xaritalarini yangilaşga çaqiradi, quriliş taqiqlangan zonalar va bufer zonalar joriy etiş hamda muntazam qayta körib çiqişni, şuningdek har bir variantning huquqiy, ijtimoiy va moliyaviy oqibatlarini baholaydigan moslaşuv rejalari işlab çiqişni taklif etadi. Mualliflar bunday rejalaştiriş ta’sirlangan aholi bilan birga — şaffof maslahatlar, jamoatçilikni xabardor qiliş va tirikçilik manbalari, qirğoq merosi hamda nozik guruhlarni himoya qiliş çoralari orqali olib borilişi kerakligini ta’kidlaydi. Hisobot hammuallifi, yunon siyosatçisi Fanis Spanos Yevropa qirğoq çiziğining çorak qismidan köproği vayron bölayotganini va «yuqori xavfli zonalar»ni özlaştirişni davom ettiriş odamlarning tirikçiligiga xavf solayotganini qayd etadi. Uning hammuallifi Entoni Byukenan dengiz devorlari kabi an’anaviy usullar bilan sohillarni himoya qiliş tobora barqaror bölmayotganini hisoblaydi: uning sözlariga köra, dengiz sathining kötarilişi sönggi yillarda ikki barobar tezlaşgan va 2100-yilga borib yana +44 sm ga yaqinlaşmoqda, ekstremal böron tölgqinlari esa 2050-yilga kelib ehtimol 20–30 baravar köp takrorlanadi.

Misollar va muammoning qamrovi

Hisobot aniq baholarga tayanadi. Fransiyada çekinayotgan quruqlik qirğoq çiziği taxminan 900 km ni taşkil etadi, 500 dan ortiq munitsipalitet ta’sirlangan; Normandiyadagi Kibervil-syur-Mer şaharçasida jamoat kempingini quruqlik içkarisiga €9 mln evaziga köçiriş munitsipalitet daromadini 25% ga oşiriş imkonini bergan. Venesiya uçun mutaxassislar dengiz sathi 0,5 metrdan köproq kötarilsa — past emissiya şaroitida ham 2100-yilga qadar mumkin bölgan holat — €4,5 mlrd gaça turadigan, ammo doimiy yeçim bermaydigan muhandislik töğonlari yoki lagunani tösib qöyadigan, 10 metrgaça kötarilişdan himoya qila oladigan, ammo boşlanğiç qiymati €30 mlrd dan oşadigan «super töğon» kerak bölişi mumkinligini başorat qilmoqda. Şaharning özini köçiriş 4,5 metrdan köproq kötarilişda — 2300-yildan keyin başorat qilinadigan holatda — kerak bölişi va €100 mlrd gaça turişi mumkin. Iqtisodiy nuqtai nazardan ham stavkalar yuqori: qirğoqböyi hududlar Yevropa YaIMining 40%ini beradi, pasttekis qirğoqlarning 80%i esa keyingi eroziya xavfiga duçor — şu bois hisobot mantiqiga köra, öylangan rejalaştiriş va köçiriş hozir amalga oşirilsa, kelajakda katta mablağ tejaladi. Venesiya ekspertlar başoratiga köra, dengiz sathi 0,5 metrdan köproq kötarilsa — past emissiya şaroitida ham 2100-yilga qadar mumkin bölgan holat — €4,5 mlrd gaça turadigan, ammo doimiy yeçim bermaydigan muhandislik töğonlari yoki lagunani tösib qöyadigan, 10 metrgaça kötarilişdan himoya qila oladigan, ammo boşlanğiç qiymati €30 mlrd dan oşadigan «super töğon» kerak bölişi mumkin. Şaharning özini köçiriş 4,5 metrdan köproq kötarilişda — 2300-yildan keyin başorat qilinadigan holatda — kerak bölişi va €100 mlrd gaça turişi mumkin. Iqtisodiy nuqtai nazardan ham stavkalar yuqori: qirğoqböyi hududlar Yevropa YaIMining 40%ini beradi, pasttekis qirğoqlarning 80%i esa keyingi eroziya xavfiga duçor — şu bois hisobot mantiqiga köra, öylangan rejalaştiriş va köçiriş hozir amalga oşirilsa, kelajakda katta mablağ tejaladi.