Qozoğiston nemislari surgun qiliniş va GULAG xotirasini saqlamoqda

Qozoğiston nemislarining yoş avlodi surgun qiliniş xotirasini saqlab kelmoqda

Astana şahridan bölgan 22 yoşli talaba Yunna Kinerayş özini qozoğistonlik nemis qizi deb hisoblaydi va Qozoğiston nemislarini birlaştirgan «Wiedergeburt» («Qayta tuğiliş») jamiyati aʼzosi — bugungi kunda mamlakatda ular 223 ming kişini taşkil etadi. U jamiyatning yoşlar teatri sahnalaştirgan, Rossiya nemislarining taqdiri haqidagi spektaklda öynaydi va film ham suratga oladi: 2025-yilda u ALZhIR lagerida (Vatan xoinlarining xotinlari Aqmola lageri) saqlangan nemis ayollari haqida film yaratdi. «Mening ajdodlarim Qozoğistondagi lager tizimidan omon çiqqan, şuning uçun ildizlarimizni unutmasligimiz muhim», — deydi u Deutsçe Welle.

Qozoğiston yeridagi surgun va lagerlar tarixi

XVIII asrdan boşlab nemislar Rossiya imperiyasiga, jumladan Qora dengiz böyiga köçib ötişga rağbatlantirilgan. 1941-yilda natsist Germaniyasi SSSRga hujum qilgandan söng Stalin yuz minglab nemislarni surgun qilişni boşladi Rossiya va Ukrainadan Sibir va Qozoğistonga: uruşda aybi bölmagan odamlar jamoaviy tarzda josuslik va yordamçilikda ayblangan. Jami bir milliondan ortiq odam surgun qilingan, ulardan kamida 200 mingi surgun, oçlik va majburiy mehnat qurboni bölgan. Kinerayşlar oilasi Ukrainadagi Kleinwerder nemis qişloğidan haydalgan edi.

ALZhIR va Karlag: taşrif buyuruvçilari oz bölgan muzeylar

Astana şahridagi, asosan Germaniya hukumati mablağlari hisobidan faoliyat yurituvçi Döstlik uyi til kurslari, ijtimoiy işlar hamda surgun va qatağonlar xotirasi bilan boğliq işlarni olib boradi. ALZhIR lageridan 18 ming ayol ötgan — ular faqat erlari «vatan xaini» sifatida sudlangani uçun qamalgan; ular orasida 167 nafar nemis ayoli bor edi. Memorial esa 1997-yilda poytaxt bölgan Astanadan uzoq bölmagan joyda joylaşgan. Mahbuslar orasida 1938-yilda «vatan xoinining qarindoşi» sifatida sudlangan Gertruda Platais ham bor edi: u 1946-yilgaça kaştaçilik bilan şuğullangan, söngra umrbod Karlagga surgun qilingan va faqat 1956-yilda reabilitatsiya qilingan. Maydoni taxminan Nyu-Yorknikidan 22 barobar katta bölgan eng yirik lager tizimi — Karlag — 1931–1959-yillarda deyarli bir million kişini özidan ötkazgan; mavjud maʼlumotlarga köra, faqat 1940–1950-yillarda u yerda qariyb 10 ming mahbus halok bölgan.

Tadqiqotçilar befarqlikka duç kelmoqda

Nazarboyev universitetining amerikalik antropologi Katherine M. Erdman qariyb ön yildan beri dronlar va maydon işlari yordamida lager tizimini örganadi hamda topilmalarini mahalliy aholi va maʼmuriyatlar bilan bölişadi. «Köpinça biz faqat befarqlik yoki oçiq rad etiş bilan uçraşamiz», — deydi u va Qozoğistonda köpçilik, siyosatçilarning bir qismi ham şu jumladan, mamlakatning şafqatsiz tarixini anglaşga deyarli qiziqmayotganini, bundan taşqari uning keyingi öqituvçilik faoliyati uçun davlat mablağlari ajratilmayotganini taʼkidlaydi. Qarağanda yaqinidagi sobiq maʼmuriy binoda joylaşgan Karlag muzeyini uni körgan nemis tarixçilari tanqid qilmoqda: u yerda qiynoq xonalari rekonstruksiya qilingan, karnaylardan yangrayotgan melodramatik musiqa esa tabiiy emas, balki sahnalaştirilgan taassurot qoldiradi.