Polşa Konstitutsiyaviy tribunali inqirozi köçaga çiqdi: ikki hokimiyat boşqaruv uçun da'vo qilmoqda

Tribunal içidagi qarama-qarşilik

2026-yil oktyabr oyi oxirida Polşa Konstitutsiyaviy tribunali atrofidagi nizo uning binosi içida jismoniy qarama-qarşilikka aylandi. 30-oktyabr kuni sudya Anna Korvin-Pyotrovska tribunal prezidenti Bogdan Şvonçkovskiy va vitse-prezident Bartlomey Sohanskiyning vakolatlarini bir oy muddatga töxtatilgani haqida qaror çiqardi, bunga sudyalarni vaqtinça çetlatiş haqidagi qoidalar asos böldi, va muassasa boşqaruvini öz zimmasiga oldi. U bu qadam tribunal faoliyatini tiklaş va Seym saylagan barça sudyalarning vazifalarni bajarişiga yöl oçiş uçun zarur deb bildi. Amaldagi rahbariyat bu qarorni qonunsiz deb rad etib, prezidentni çetlatiş uçun huquqiy asos yöqligini, prezidentlik tartib-qoidasidan taşqari qasamyod qilgan sudyalarning esa tribunalning tölaqonli a'zolari emasligini ta'kidladi.

Bino oldidagi töqnaşuvlar va prezidentning reaksiyasi

Şundan söng qarama-qarşilik bino içiga köçdi: yetti sudya Davlat muhofaza xizmati xodimlari hamrohligida tribunalning ştab-kvartirasiga kirganda töqnaşuvlar yuz berdi. Prezident Karol Navrotskiy keçasi voqea joyiga keldi va sodir bölayotganini konstitutsiyaviy muassasani egallaşga uriniş deb baholab, siyosiy rahbarlar bilan zudlik bilan maslahatlaşuvlarga çaqirdi. Şanba kuni Şvonçkovskiy özi va qolgan sudyalar tribunal ustidan nazoratni qaytarişga intilişini aytdi, Korvin-Pyotrovska esa 3-noyabr kuni sudyalar umumiy yiğilişini çaqirişini e'lon qildi.

Töğridan-töğri sabab: tört sudyaning qasamyodi

Kuçayişning töğridan-töğri sababi — prezident Navrotskiyning 2026-yil mart oyida Seym saylagan olti sudyadan törttasi — Kristian Markeviç, Anna Korvin-Pyotrovska, Macey Taborovskiy va Marçin Dzurdaning qasamyodini qabul qilişdan boş tortişi edi. Uning kanselyariyasi muddatlar va yakka ovoz beriş talabi kabi protsedura masalalariga havola qilib, prezident tayinlanişlarni avtomatik ravişda qabul qilişga majbur emasligini ta'kidladi. Hukumat esa sudyalarni saylaş Seymning konstitutsiyaviy vakolati ekanini va prezident tayinlanişlarni tösib qöya olmasligini ta'kidladi. 9-aprel kuni tört sudya parlamentda notarius oldida qasamyod qildi, biroq prezident kanselyariyasi va Şvonçkovskiy bu qadamni rad etib, qasamyod prezident iştirokida qilinişini talab qildi. 12-may kuni tribunalning özi K 3/26 işi böyiça prezident har bir tayinlanişni qabul qilişga majbur emasligi va qasamyod paytida şaxsan iştirok etişi kerakligi haqida qaror çiqardi; hukumat bu qarorni sudyalarning hay'at tarkibidagi nizoli maqomi sababli e'tiroz bildirdi. May oyida Yevropa inson huquqlari sudi tört sudyaga vazifalarni bajarişga xalaqit berilmasligini talab qiluvçi vaqtinçalik çora qabul qildi, Venetsiya komissiyasi esa qasamyodda prezidentning roli marosimiy bölişi kerakligini bildirdi.

Inqirozning ildizlari: 2015-yildan beri

Euronews tuşuntirişiça, nizo 2015-yildan boşlanadi, öşanda öz vakolati tugayotgan PO-PSL koalitsiyasi qonunni özgartirib, parlamentga oktyabr saylovlari oldidan beş sudyani saylaş imkonini bergan edi. Prezident Andjey Duda ularning qasamyodini qabul qilişdan boş tortdi, PiS boşçiligidagi yangi Seym esa bu tayinlanişlarni haqiqiy emas deb e'lon qilib, muqobil nomzodlarni sayladi. Biroq tribunal avvalgi parlamentning uçta tayinlanişi konstitutsiyaviy bölganini qaror çiqardi — PiS tomonidan bu örinlarga tayinlangan Mariuş Muşinskiy, Henrik Çex va Lex Moravskiy sudyalarga «örn bosuvçi sudyalar» laqabi berildi. 2016–2023-yillarda PiS tribunal iş qoidalarini özgartirdi, tanqidçilar buni sud mustaqilligini buziş deb baholadi, 2021-yilda esa YIEP tribunal tarkibi, jumladan Muşinskiy ham, «qonun bilan ta'sis etilgan» organ talabiga mos kelmasligini tan oldi. 2023-yilda Donald Tusk koalitsiyasi hokimiyatga kelgaç, Seym 2024-yil mart oyida uç nizoli sudyaning maqomi va öşa paytdagi tribunal raisi Yuliya Pşilebskaning vakolatlarini şubha ostiga qöydi, Duda esa ikki islohotçi qonun loyihasini tekşiriş uçun tribunalning öziga yuborib, ularni tösib qöydi va 2024-yil dekabrda Zbignev Zyubroning yaqin hamkori Şvonçkovskiyning tribunal prezidenti etib tayinladi. Hukumat öz navbatida tribunal qarorlarining Qonunlar jurnalida e'lon qilinişini çeklab qöydi, tribunal rahbariyati esa öz qarorlari avvalgidek majburiy ekanini e'lon qildi.

Nima muhim

Euronews bahosiga köra, nizo uzoq vaqtdan beri tayinlovlar va muassasaga rahbarlik doirasidan çiqib ketgan: u hokimiyatlarning bölinişi, sud tizimining mustaqilligi va konstitutsiyaviy qarorlar nufuziga taalluqli. Qarorlar e’lon qilinmay qolganda va davlat organlari ularning yuridik kuçi haqida turliça baholaganda, noaniqlik fuqarolar, biznes, soliqqa tortiş va jamoat xizmatlariga tegişli qonunlarga ham yoyiladi. Ön yildan oşiq vaqt davomida bir-birini almaştirgan hukumatlar va prezidentlar umumiy yeçim topa olmadi: har bir hokimiyat almaşinuvi yangi huquqiy talqinlar va kim qaror qabul qiliş vakolatiga ega ekanligi haqida yangi bahslar olib keldi.