Malida topilgan mars meteoriti 4,1 milliard yoşdan katta ekanligi ma’lum böldi

Mars qobiğining eng qadimgi namunasi

2022-yilda Sahroi Kabirda, Mali hududida topilgan va mahalliy şör tekislik şarafiga Teghaza 001 deb nomlangan meteorit 4,1 milliard yildan ortiq old hosil bölgan — bu payşanba kuni Science jurnalida çop etilgan tadqiqotdan ma’lum böldi, xabar NASA Jet Propulsion Laboratorydan berdi. Oğirligi taxminan 800 grammlik bu toş Yerda ma’lum bölgan qariyb 435 mars meteoritidan biri bölib, ular orasida eng qadimgi uçlikka kiradi. Tadqiqotning yetakçi muallifi, JPL xodimi Yan Lyu sözlariga köra, bir taqrizçi topilmani «Mars uçun Rosetta toşi» deb atagan».

Tahlil nimani körsatdi

Toşning mars kelib çiqişini dastlab Nyu-Meksiko universiteti tadqiqotçilari kislorod izotoplari böyiça aniqlagan va uni keng tarqalgan şergottitlar sinfiga kiritgan edi, biroq ğayrioddiy tuzilişlar Lyu jamoasini örganişni davom ettirişga undadi. Jinsda sirkon kristallari topildi; hamkor muallif, Kalteç vakili Fransua Tisso öz guruhi işlab çiqqan rubidiy-stronsiy usulini tirnoqdan kiçikroq bölakka qölladi — bu esa nodir meteoritning katta qismini kelgusi tadqiqotlar uçun saqlab qoliş imkonini berdi. Natijalar suv jinsni taxminan 4,1 milliard yil old özgartirganini körsatdi, demak, u undan ham avval hosil bölgan. Magmatik minerallarning birikişi Mars qobiğidagi magma soviganda qanday şakllanganini va keyinçalik yer osti suvlari uni qanday özgartirganini körsatadi; kislorod izotoplari, tuziliş va kimyoviy tarkib ma’lumotlari erta Marsda dinamik suv aylanişi bölganini bildiradi. Meteoritdagi suv miqdoriga bağişlangan alohida iş iyun oyida Science Advances jurnalida çop etildi.

Topilma nega muhim

Tadqiqotning ikkinçi muallifi, hozirda NASA Ames xodimi Li Seyper namunani «bizda heç qaçon bölmagan Mars mintaqasidan olingan mars qobiğining birinçi bölagi» deb atadi va u «suv bilan jinsning özaro ta’sirini, ehtimol suv yöqotayotgan mars atmosferasi izlarini yozib qoldirganini» ta’kidladi. Meteoritning mineral tarkibi Mars Reconnaissance Orbiter apparati planetaning kraterlar bilan qoplangan janubiy balandliklarida kuzatgan materialni eslatadi; Marsdagi aniq tuşiş joyi noma’lum, biroq tadqiqotçilar bir neçta potensial mos joylarni aniqlagan. Soliştiriş uçun: boşqa eng qadimgi mars meteoritlari — xuddi şu yoşdagi, deyarli butunlay bitta mineraldan iborat ALH84001 va taxminan 2,1 milliard yil old hosil bölgan Black Beauty. Olimlar Teghaza 001ni keyingi örganiş suv jinslar bilan qanday özaro ta’sir qilgani va planetaning erta geologik tarixini şakllantirgani haqida aniqlik kiritişini kutmoqda; Tisso esa aniqlaş usuli boşqa mars meteoritlari hamda boşqa sayyoralardan, ularning yöldoşlaridan va asteroidlardan keltirilgan namunalarning yoşini aniqlaş yölini oçişiga umid qilmoqda.