Indoneziyada örmon yonğinlaridan bölgan havo ifloslanişi sentyabr oyida 3560 kişining hayotini olib ketdi

Ölüm bahosi bir oyda ikki barobar oşdi

Indoneziyada bir neça oy davom etgan örmon yonğinlari natijasida havoga çiqqan ifloslaniş 2026-yil sentyabr oyida taxminan 3560 kişining ölimiga sabab böldi, — bu Xelsinkida joylaşgan Centre for Researç on Energy and Clean Air (CREA) tahlil markazining tadqiqotidan kelib çiqadi. AFP agentligi ma'lumotiga köra, bu avgustdagi bahodan ikki barobar köp. Öşa oyda mamlakatda taxminan 57,8 million kişi salomatlikka zararli yoki xavfli darajadagi havoni nafas oldi.

Yonğinlar va «oddiy» ifloslaniş

Tadqiqot öpkaga va qonga kiriş qobiliyatiga ega bölgan PM2.5 mayda zarraçalar ta'sirining qisqa muddatli — kunlar ölçovidagi — oqibatlarini baholaydi; JSST bunday ta'sirni kasallik va erta ölim xavfining ortişi bilan boğlaydi. Baholangan ölimlarning aksariyati Borneo orolining Indoneziya qismiga, şuningdek, Yava, Sumatra orollari va mamlakatning şarqiy hududlariga töğri kelgan. Tadqiqotçilar tutunli ifloslanişdan taşqari «yonğinsiz» manbalarni — şahar energetikasi, sanoat va transportni ham hisobga oldilar: ular yana 1750 ölim qöşib, umumiy sonni aholisi taxminan 290 million bölgan mamlakatda 5310taga yetkazdi. Poytaxt Jakarta joylaşgan eng ziç aholi yaşaydigan Yava oroli uçun sentyabrda ifloslanişdan bölgan 1530 ölimning 73–80 foizi aynan yonğinsiz manbalarga boğlangan. «Bu raqamlar oğir haqiqatni körsatadi: yonğinsiz ifloslaniş manbalari yonayotgan örmonlar va torf botiqlaridan çiqayotgan tutun kabi xavfli», — deyiladi hisobotda.

Ofat miqyosi va hokimiyat munosabati

Sentyabrda PM2.5 ta'sir darajasi mamlakat böylab JSSTning yillik çegarasidan yetti barobardan ortiq, Sumatrada ön barobar, Kalimantanda esa 24 barobar oşgan, deyiladi hisobotda. Mamlakat böylab ötkir nafas oliş yöllari infeksiyalarining 330 mingdan ortiq holati qayd etilgan. El-Niño kuçaytirgan qurğoqçilik oylab davom etgan yonğinga qarşi kuraş bilan birga ötdi: Nusantara Atlas örmon yöq qiliş monitori ma'lumotiga köra, sentyabrgaça bölgan töqqiz oyda olov 1,9 million gektardan ortiq yerni yöq qilgan. Tutun Malayziya, Singapur, Filippin va Şarqiy Timorga yetib borib, Indoneziyaning qöşnilari bilan munosabatlarini murakkablaştirdi. Mutaxassislar yonğinlarning katta qismi yer tozalaşda olovdan foydalaniş amaliyoti bilan boğliq deb hisoblaydi; bu köpinça örmon tayyorlov, palma va toğ-kon kompaniyalari tomonidan amalga oşiriladi.

Tanqid va hukumat pozitsiyasi

Hukumat keltirilgan raqamlarni na tasdiqladi, na rad etdi, deb qayd etadi AFP. Çorşanba kuni hokimiyat öz yondaşuvini himoya qilib, bulutlarni uruğlantiriş va yonğinni öçiriş operatsiyalarida 72 mingdan ortiq kişi jalb etilganini, zarar körgan hududlarda 2100 dan ortiq şifokor va tibbiy xodim faollaştirilganini, aholiga esa 5,3 million niqob tarqatilganini ma'lum qildi. Landscape Indonesia maslahat kompaniyasi boş direktori Agus Sari hisobotda hukumatning «başorat qilinadigan va oldini oliş mumkin bölgan» ofatga «tayyorgarligi zaif» ekanini hamda tabiiy ofatlarni boşqariş böyiça BNPB agentligi işini qiyinlaştirayotgan byudjet qisqartirişlariga e'tibor qaratdi. «Indoneziya nima bölişini oldindan bilib, unga tayyorlana olişi kerak. Bizning umuman tayyor emasligimiz — bu sof istak masalasi», — dedi u. CREA yonğinlarga javob beriş örniga quritilgan torf botiqlarini tiklaşga ötişni, noqonuniy yondirişga qarşi qonun ijrosini kuçaytirişni hamda Yava kabi yonğinsiz ifloslaniş kuzatiladigan hududlar uçun çiqindilar böyiça qat'iyroq standartlar joriy etişni taklif qiladi.