Monrealdagi YI va Kanada sammiti: nomi yo‘q «assotsiatsiyalangan a’zolik»

Oddiygina emas, diqqat bilan kuzatilayotgan sammit

Ikki kunlik Kanada va Yevropa Ittifoqi sammiti payshanba kuni Monrealda boshlandi. BBC News ta’kidlaganidek, bunday uchrashuvlar o‘n yillar davomida katta shovqinsiz o‘tib keldi, biroq bu safar unga alohida e’tibor qaratilgan: tomonlar munosabatlarni qanday chuqurlashtirishlarini aniq belgilab olishlari kerak. Yevropa Komissiyasi raisi Ursula fon der Lyayen sentyabr oyidayoq Kanadaga «assotsiatsiyalangan a’zo» maqomini taklif qilgandi — rasmiy ravishda bunday maqom YI shartnomalarida mavjud emas. Monrealga kelganida u tomonlar «Kanadani YIning birinchi assotsiatsiyalangan a’zosi qilish yo‘llarini muhokata boshlashlarini» aytdi va qo‘shimcha qildi: «Bizning maqsadimiz — Yevropa bo‘lmagan bir davlat bilan shu kungacha o‘rnatgan eng yaqin munosabatlarni barpo etish». Kanada bosh vaziri Mark Karni kelishuvni «yangi, qat’iyatli ittifoq» deb atadi va uni «muayyan nomlar yoki atamalar» qiziqtirmasligini ta’kidladi: «Muhimi, bu kanadaliklar hayotiga qanday o‘zgarish keltirishi».

So‘z bahsi: Germaniya terminga nega qarshi

Fon der Lyayenning bayonotlariga qaramay, «assotsiatsiyalangan a’zolik» atamasi sammitning yakuniy deklaratsiyasidan chiqarib tashlangan — bunga Germaniya va bir qancha boshqa davlatlar erishgan, Deutsche Welle xabar qiladi. BBC ma’lumotlariga ko‘ra, uning o‘rniga matnda «tobora yaqinlashayotgan assotsiatsiya» degan yumshoqroq ibora ishlatilgan. Germaniyaning Kanadadagi elchisi Matias Lyuttenberg ba’zi a’zo davlatlar Yevropa Komissiyasi raisining sentyabrdagi bayonotidan «biroz hayron qolganini» tushuntirib o‘tdi: YIda «assotsiatsiyalangan a’zolik» atamasi allaqachon Ukraina va, ehtimol, Moldova bilan munosabatlarga nisbatan qo‘llaniladi, ular ko‘p yillardan beri ittifoqqa to‘liq a’zo bo‘lishga intilmoqda. Shu bilan birga, elchi ta’kidlaganidek, na Kanada, na YI kanadalik tomon uchun to‘liq a’zolikka erishishni maqsad qilmagan — maqsad Ottavani ittifoqqa a’zoliksiz «maksimal darajada yaqinlashtirish». Fon der Lyayenning o‘zi sammitda buni shunday ifodaladi: «G‘oyamiz oddiy: bu a’zoliksiz assotsiatsiya».

Aynan nima muhokama qilinmoqda

AFP murojaat qilgan YIning nomini ochiqlamagan rasmiy vakiliga ko‘ra, hamkorlik iqlim, energetika va sun’iy intellekt sohalarida siyosatlarni uyg‘unlashtirish, Ottavaning YIning bir qator dasturlarida ishtirok etishi hamda umumiy boshqaruv tuzilmasini yaratishni nazarda tutadi. Shuningdek, onlayn bitimlarni tezlashtiruvchi va arzonlashtiruvchi raqamli savdo bitimi ham kutilmoqda. Alohida nozik masala — tanqidiy minerallar: Kanada batareyalar va shamol turbinalari kabi «yashil» texnologiyalar uchun xomashyoning yirik zaxiralariga ega, Yevropa esa hozirgi kunda asosan uni Xitoydan xarid qiladi, biroq Kanada konchilik tarmog‘iga infratuzilma bo‘yicha katta investitsiyalar kerak. Sammit Kanada loyihalarini Yevropa investitsiya banki qo‘llab-quvvatlashi to‘g‘risidagi kelishuv bilan yakunlanishi mumkin. Shuningdek, Kanadaning Erasmus yoshlar dasturida ishtiroki muhokama qilinmoqda. BBC ma’lumotlariga ko‘ra, Kanada rasmiylari mamlakat YI davlatlari to‘laydigan a’zolik badaliga o‘xshash badal to‘lashni rejalashtirmasligini, ayrim dasturlarda ishtirok etishni nazarda tutayotganini bildirgan. Ikki kun ichida, shuningdek, mudofaa, tanqidiy minerallar, tadqiqotlar va savdo bo‘yicha kelishuvlar kutilmoqda; Yevropa rasmiylari esa oldindan katta bir martalik e’lon qilish ehtimolini kam baholagan, ko‘p narsa kelgusi oylarda kelishiladigani qayd etilgan.

Zamin: AQSh bilan savdo urushi va Trampning munosabati

AFP xabar berishicha, ikkala tomon ham Donald Trampning ikkinchi muddatidan xavotirda: uning tariflari Kanada iqtisodining asosiy tarmoqlariga zarba berdi, Kanadani qo‘shib olish haqidagi takroriy tahdidlar esa g‘azabga sabab bo‘ldi. Karni so‘zlariga ko‘ra, Tramp ma’muriyati ba’zan bitimlarni «qalam bilan» imzolaydi deb hisoblaydi va AQShga qaramlikni kamaytirishni shoshilinch ustuvor vazifa deb ataydi. Monrealdagi universitet siyosatshunosi Frederik Meran DW ga bergan izohida sammitni AQShga qaramlikni zaiflashtirish uchun «siyosiy turtki» deb atadi, ammo bu tez sodir bo‘lmasligi va Yevropa bilan har bir yaqinlashuv Kanadani Amerika javob reaksiyasiga ochiq qo‘yuvchi zaifligini ko‘rsatib berishidan ogohlantirdi. BBC ma’lumotiga ko‘ra, Tramp Kanadaning Yevropa Ittifoqidagi assotsiatsiyalangan a’zolik g‘oyasini «kulgili» deb atagan va buni «dushmanona harakat» deb hisoblasa, Yevropaga «juda jiddiy tariflar» bilan tahdid qilgan. Kanada rasmiylari esa Yevropaga burilish kimnidir qarshi yo‘naltirilmaganligini, balki allaqachon davom etayotgan ishlarga tayanishini ta’kidlab o‘tdi: yaqinda Kanada mudofaa kompaniyalariga YI ning xavfsizlik va mudofaa dasturida qatnashish imkoniyati berildi, may oyida esa Germaniya bilan Kanada tabiiy gazini Yevropaga birinchi uzoq muddatli yetkazib berishlar to‘g‘risidagi energetika bitimi imzolandi.