YI neftni qayta ishlashni oshirishga chaqirmoqda: dizel tanqisligi va 20 yilda zavodlarning chorak qismi yopilishi

Brussel neftni qayta ishlashga yondashuvini o‘zgartirmoqda

Yevropa komissiyasi Yevropa neftni qayta ishlovchilari bilan ishlayotgan zavodlarda yoqilg‘i ishlab chiqarishni qanday oshirish haqida muzokaralarni boshladi va bu orqali quvvatlarning yigirma yillik qisqarish tendensiyasini to‘xtatishga intilmoqda. Energetika komissari Dan Yorgensen geosiyosiy beqarorlik va dizelning uzoq davom etayotgan tanqisligini «uyg‘onish signali» deb atadi: uning so‘zlariga ko‘ra, bu faqat raqobatbardoshlik emas, balki xavfsizlik masalasi ham. Buni Euronews komissarning 28-oktabr, chorshanba kuni so‘zlariga asoslanib xabar qildi.

Yigirma yil ichida nima bo‘ldi va muammo nima uchun hozir keskinlashdi

Yevropa komissiyasining ma’lumotlariga ko‘ra, so‘nggi 20 yil ichida blokning qariyb chorak qismi neftni qayta ishlash zavodlari yopildi, umumiy quvvatlar esa taxminan 10 foizga kamaydi. Eng yirik qayta ishlash Germaniya, Italiya, Ispaniya, Niderlandiya, Fransiya va Belgiyada jamlangan. Siyosatni qayta ko‘rib chiqishga sabab bo‘lgan omillar bir qatorini Euronews avvalgi nashrlarida yoritib bergan edi: ukrainaliklarning Rossiya neftni qayta ishlash zavodlariga zarbalari va uzoq davom etayotgan Yaqin Sharq qarama-qarshiligi fonida Fors ko‘rfazi zavodlariga hujumlar allaqachon siqiq bo‘lgan jahon dizel bozorini yanada taritdi va energiya tashuvchilari narxini yuqoriga surdi. Avval Fransiya «yangi neft shoki» haqida ogohlantirgan edi va Yevropa Ittifoqiga qayta ishlash zaxira quvvatlarini jalb qilishga chaqirdi, IEA esa prognoz qilgan edi: dizel bozoridagi tarlik 2027-yilgacha saqlanadi — ya’ni xom neft bozori barqarorlashganda ham narxlarga bosim davom etishi mumkin.

Hozircha yo‘q narsalar: chora-tadbirlar, maqsadlar va mablag‘lar

Komissiya tarmoq takliflar taqdim etganini va ular endi o‘rganilishini ma’lum qildi, biroq bu yopilgan zavodlarni qayta ochish, ishlayotganlarini kengaytirish yoki yangi quvvatlarga investitsiyalar haqiqatdan ham nazarda tutayotgani haqida aniqlik kiritmadi. Moliyaviy rag‘batlar, tartibga solishdagi o‘zgarishlar va aniq quvvat maqsadli ko‘rsatkichlari hozircha belgilanmagan; eng yaqin e’tibor — allaqachon ishlayotgan korxonalarda ishlab chiqarishni oshirishga qaratilgan, bu esa yillar davom etadigan investitsiyalar va ruxsatlarni talab qiluvchi yangi NQZlar qurishdan tezroq yo‘l. Keyingi texnik uchrashuv 2027-yil boshida taraqqiyotni baholash uchun rejalashtirilgan. Shu bilan birga, Komissiya o‘zi ham qo‘shimcha qiladi: agar xom neft narxi yuqori qolsa yoki yetkazib berishdagi uzilishlar saqlansa, qayta ishlashning o‘sishi narxlarni pasaytirishi shart emas.

Polsha, Chexiya va Slovakiya strategiya talab qilmoqda

29-oktabrdagi YI energetika vazirlari uchrashuvi oldidan Polsha, Chexiya va Slovakiya Euronews tanishgan hujjatni Brusselga yuborib, neftni qayta ishlashni himoya qilish bo‘yicha uzoq muddatli strategiya ishlab chiqishga chaqirdi. Uch davlat «xom neft yetkazib berish xavfsizligi va neft mahsulotlari yetkazib berish xavfsizligi — turli qiyinchiliklar» ekanligini ta’kidlaydi: xom neft tegishli qayta ishlash quvvatlari bo‘lmasa, dizel yoki aviatsiya yoqilg‘isini almashtira olmaydi. Ularning fikricha, aviatsiya, dengiz transporti, qishloq xo‘jaligi, mudofaa va favqulodda xizmatlar kelajakda ham suyuq yoqilg‘iga muhtoj bo‘ladi, bu esa ichki qayta ishlashni strategik masalaga aylantiradi. Ular Komissiyaning qayta ishlash quvvatlarini baholash rejasini olqishlaydi, biroq tarmoq raqobatbardoshligi va kelajakdagi yetkazib berish uzilishlaridan himoya uchun aniq chora-tadbirlarni ko‘rishni xohlaydi.

Iqlim maqsadlari bilan ziddiyat

Tashabbus manfaatlar ziddiyatiga duch kelmoqda: YI import qilinadigan qazilma yoqilg‘iga bog‘liqlikni kamaytirishni xohlaydi, ammo o‘tish davrida iqtisodiyot iste’mol qilayotgan yoqilg‘ini ta’minlab turishi kerak. Yevropa NQZlari yuqori operatsion xarajatlar, kattaroq xorijiy zavodlar bilan raqobat va elektrifikatsiya jarayonida an’anaviy transport yoqilg‘isiga talabning uzoq muddatli pasayishi bosimi ostida. Euronews ta’biri bilan aytganda, Brussel uchun asosiy savol — sanoat bilan muzokaralar qo‘shimcha yoqilg‘ini yetarlicha tez bera oladimi va Yevropa qazilma yoqilg‘idan voz kechayotgan sari «qotib qolgan aktivlarga» aylanishi mumkin bo‘lgan investitsiyalarni yaratmaydimi. Qayta ishlash va distribyutsiya aktivlarining birlashuvi so‘nggi muvaffaqiyatsizligi ham ochiq-oydin ko‘rsatkich Galp va Moevehaqidagi xabar nashr etilgan edi: tarmoq konsolidatsiyasi oson kechmayapti.